– John H. Pulamte
Zo hnathlak hnam hai hi thlatubul hmunkhat ei ni zie chu ei ṭawng, ei in bawl dàn, lo nei dàn, khuo le rama ei khawsak dàn le sietni–ṭhatnia ei inbawisawm dàn le inrelbawl dànhai hin a suklang hle. Ei pi le puhai a’nthawka ei thisen zungzâma lo intü nghet tlat chu midanghai hmakhuo ngaiven a, ṭhangpui ngaihai ṭhangpui nuomna lungril ei nei hi a nih. Ei thlatuhai a’nthawk phairam le khawpuiah ni lovin tlang ramah a chibing le sûngbing binga chêng le khawsa mi ei nih a. Phairam le khawpuiah hnam dang laia ei hung inzellût tanna chu kum 60/70 vel liem tah, India Independence hnung chauh a la nih.
Sienkhawm, piengpui varna le midanghai khawsak dàn le nunphung harsa lo taka zawm thei mi ei ni lei am a ni ding, a kum têlin thingtlanga khuote le ei pieng le mûrnahai maksana khawpui le phairamah inpemlût ei tam hrat hle. India hmarsak state-a khawpui lien Silchar, Shillong le Guwahati a hai khawm in le lo neia umhmun khuor nghet a zatêl ei um ta a; New Delhi a khawm chuong tho chu a ni tah. Hieng khawpui hai po nekin Imphalah ei tam tak hmana chu ‘tienami’ chauh a ni tah. Hril sei a ngai nawh.
Ei pi le puhai a’nthawkin tlangramah, mani hnam le chipuihai le inkeibûma khawsa hlak ei nih a; fâk le dawn zawngna remchang kha mitinin an ngai pawimaw hmasatak hlak leiin khuo pakhata in a zatêl chêngkhawm chu a remchang ngai nawh. Khuo khatah mi an chêng tam ngai naw bawk lei ni ngei a ta, an inthuruolin an inngaina nuom bîk a, lal le roreltuhai ta ding khawmin kawng tamtakah a varzangin a hadam pha hlak. Khuo tina hin nunghak-tlangval ta dingin inrêlbawl dàn le khawsak dàn ding zieka nghet takin nei naw hai sien khawm Lal, Khawnbawl le Val-Upa hai keihruoina hnuoiah umzie nei takin an lo inṭhuoi hlak.
Ei hnam sukmawitu le ei nitin khawsakna le inrelbawlnaa mi keiṭhuoitu pawimawtak chu ‘tlawmngaina’ a nih. Hi thumal hi a tlukpui chie hi hnam changkang le hmasawn hmasahai a nei an um meu nawh. Thumal pakhata zuk hrilfie el thei a ni naw a; ‘iengtik lai khawma midanghai ta dinga ṭangkai thei le midanghai ṭhangpui nuomna lungril nei’ ti hi a hrilfiena pakhat chu a ni el thei.
A bikin sietni hieng, thina, kangmei suok, tuithla le a dangah mita hmuthei khawpin ‘tlawmngaina’ suklang bîk a ni hlak a; ei hnam nun suk inhawitirtu le umzie inneitirtu pawimawtak a nih. Tlawmngaina hi ei hnamin a nawlpuia Khristien sakhuo ei hung zawm hma deia inthawka ei lo nei le insuo hlak a nia chu tienlaia ‘tlawmngaina’ phursuok a ni hlak ang chara tulaia thaw thei a ni ta nawna hmun le hun tamtak a um tah.
A san ni thei ding awmhai chu khawpui, mitin-chitin le hnam dang danghai hai le chêng le khawsa tlang ei ni tak lei dàm, fak le dawn zawngna le kamdingna hran hran nei ei ni lei ni ngei a ta. A then kut sinthaw le a then kawlawm (pen) hmanga fak zawng ei ni tak lei dàm, mani hnam binga chêngna hmun bîk ei nei ta naw lei dàm, hnam nunphunghai lo inang ta lo lei le sakhuo zui le biek inang naw lei dàm hai khawm ni ngei bawk a tih.
Tlawmngaina hmu theia suklangna pawimaw le langsàr tak chu khawsunga mithi um ni hi a ni rawp hlak. Ei hnam zephung suklangna chu hieng ang nia ei insawngbawl dàn le mani theina ki senga ei ṭhang tlang dànhai hi a ni a; hnam danghai mithmua khawm a mawi hlie hlie a, inzapui a um nawh.
Mithi kha zân mengpui ding le ding naw thuah, a thina darkar a’nthawk ei bithliek hmak phawt a; hril le infiel hran ngailoa nunghak-tlangval le khuo le venghaiin a ri ei hriet le inruola mithi in tieng pana thaw ṭûl ṭûl ei hang thaw sup sup dàn dàm, kohranhaiin mithi vûina prokram a hmun le huna an lo buoipui nawk nawk le mani umna seng a’nthawka tlangvalhai thlan tieng pana thlan cho dinga an lo inthawk ve el zie dàm le khawsawt in leng dinga ṭhahnemngaitaka zanah khawsawt in tieng zan hni-zan thum ei la hang fekhawm nawkhai hi a thain a mawia, insit umlo tak a nih.
Tlangrama khawsak hun lai khan chu khawsunga milien le michîn, pasie le retheihai fâk zawng dàn inang deu puotin tlang lo an nei a, an sin awl remchanga an khawsak dan hai a’an ang tlangpui bawk. Sakhuo hlui zui hun laia mimal le sungkuo binga inchawng-a khawtlang zu le saa an hrai ni ding hang bithliek khawm an awllen hun a’n ang deu puot leiin dawnkhawl rak a ngai nawh.
Sakhuo thar zui hnungah khawm mimal le sungkuo prokram, mo lawm, lung daw le a dang danghai buotsei ding khawmin khuo le venghai inhman tlang hun a’n ang tlang puot leiin a hun le ni bithliek a harsa nawh. Kohran le hnam le khawtlang hminga hunser le ni bîk nei ding khawmin awllen ni ding hriet a harsa nawh.
Hieng ang tlawmngaina hlu, pi le puhai a’nthawka ei lo kengkaw le sukhring hi theitawpa kengkaw zing a ṭûl lai zingin ei hun tawng le khawsakna zir peia ei siemṭhat le thlak danglam met met pei chu ei thaw makmaw a ni tah. Mi tamtak chu phairam le khawpuia chêngin, fàk zawngna hun le hmun inang lo rep rupa um ei ni ta a, tlangrama sietni–ṭhatnia ei inrelbawl dàn po po kha ei phursuok thei ta naw chàng a tam tah.
Chu bâkah, ei nêka hnam lien le changkang hmasa, khawsakna le iengkima ei hnawt phaklohai le chêngkhawm dàm ei ni ta leiin ei lo chîng le thaw dàn ṭhenkhat, tu huna dinga remchang ta chie lo le, mi mithmua mawi lo le inzapui um dàm a lo um thei ta bawk. Chuleiin, tlawm tlaka ngâi loa a mawi lem le ṭhalema inlang, ei nitin khawsak peina dinga ṭha lema ei hrietna tienga siemṭhat le thlak danglam chu ei thaw ding makmaw a hung ni tah.
Abiktakin sietni–ṭhatnia ṭhalaihai mawphurna, tulai khawvel hmasawn le khawsakna inthlakdanglam pei le inzûla siemṭhat le thlak danglam ngaia inlanghai tlawmte hang tarlang ei tih.
1. Thlan Cho:
Thlan cho hi ei pi le puhai huna inthawka Val-upa inrawina hnuoia tlangvalhai sin ni sien khawm, fe le hung harsatna bâka ṭhalai, a tam lem chu nitina office kâi, dawrkai, kut sinthawa inhlaw le inchuklai an ni tawl ta leiin mani sin pawimaw po po maksana thlan choa hang inthawk suok chu a harsat châng a tam tah. Chuleiin, khawpui danga an thaw hlak angin thlan chotu dingin inhlawfa ngaituo el ta inla, thlan chona man chu kohran, pahnam an naw khawma mithi sûnghaiin pe ta lem inla a varzang ta lem thei. A sawl ngai khawm an sawl taluo.
2. Lumeng Khawvar:
Zieka dân le dân induong um chie naw sien khawm, Hmar khuo le vêng taphawta mi sûn dar 12 pel hnungah a thi chun, mithi ruong chu zân mengpui niin a zingah phûm a ni tlangpui. Hmarhai hi hla tieng na na na chu ei kawl le kienga hnamhai ei inhnar nawh. Ei Independent Hlabua khawsawt hla le vân tieng ngaina hla ringawt khawm zân khawvar zaka sak sêng lo a nih.
Chu baka chun, tulai hnaia phuok thar le ṭhalai hlapawla sak chi le Lusei ṭawng a’nthawka inlet, Kristien Hla Thar Bu le, Sap ṭawng a’nthawka inlet, anni’n tonic solfa le khawng ṭaka an sak hlak, eini’n ei nunphung le inmila khuong le inawn rieia ei sak hai tam tawktak a la um nawk bawk.
Zân khawvar zaka ṭhungna inhawi lo le mumal loa lengkhawm hla sak sawlum zie chu a tak ngeia tawnhrietu haiin hrie tak an tih, hril tam a ngai nawh. Hieng ang thil hautak hi ei pi le puhaia inthawka ei lo chîng ang deua ngai ni sien khawm Khristien ei hung nia Pathien inpakna hla saka ei lengkhawmna chu a la sawt nawh.
1910 hma khan zan khawvar zaka sak ding hla ei nei nawh. A lengpuitu hai sawl ang bawkin a in neituhai an sawl a, an lawma an inphalam bawk. An leh, hieng lawm lawma sawlum le hautaka inthlamuong kher kher hi a sawl hadam lem le zangkhai lem dan a um am ti dap a ṭha ta naw maw? Zân dar 12 chen uluk takin lengkhawm inla, chu hnung tieng chu inmengpui thoin a hlasak kha ‘ngei ngei’ ni ta naw sien. A hohlim theihai hohlim hai sien, inzam hadam met nuomhai inzam hai sien; a in neituhai khawm a zîngah sunnithlak fâk le dawn nei mumal loa buoi ding an ni leiin ‘minute’ tlawmte bêk an mit an insîm thei dan ding bengvar pui inla tie.
3. Mithi Vûina Prokram:
A chunga ei hril anga ṭhalaihai thlan cho-a inawl an ni ta si chun intienga intawiawmna sin hi ṭhalai mawphurna bik deuin sie ta lemin zana khawsawt in lengkhawm a hin ṭhalaihai inawl ve thungin nu le pa chan deuin sie lem ta inla. Chuong a ni chun ei ṭhalaihai, a biktakin inchuklaihai ta dingin a varzang pha hle ding a nih.
Mithi ruong umnia sûn ni pumphlum ṭhalaihai an châi hnunga zan hni-zan thum khawsawt inlenga an la hang châi nawk pei hin an hun le tha el bâkah an fe le hung inlawnna ah hun le tangka sum tamtak an seng pha hlak. Tlawma lo chuong liem deu haiin an hringnun an lo hmang khawhlo pha thei bawk.
Mihriem khawsakna, fâk le dawn zawngna le sum le pai ei nei dânhai an ang naw nasa tah; inang naw nasa pei bawk a tih. Ei in bawl dânhai, compound le hmun le hmang nei dân an ang naw a, inang naw deu deu pei a tih. A ṭhenin in inhawi le inthawl deua ei um lai a ṭhen chu intêp em em le ṭenbarama um dâm ei ni a; sungkuo ṭhenkhat lem chu mi insawng le inhnuoi, a lûtna le ṭumna step inṭum lo ṭût hluoa um ei nih. Insûng pakhata thina a tlung le inruola hall bawl a, parachute kei phar chu hmun ṭhenkhata chu a awlsam hle lai ṭhenkhata ruok chu a law ngaina um lo hiel, bazar hmun le motor lamlien bul a ni nawk thung.
Hieng ang ngirhmun pumpelna dinga ṭhatak chu “mithi vûina prokram” hi mani inlawina Biekin a’n naw khawma, sande skul hall chita hmang dai a nih. Inlawina bîk kohran le Biekin neinawhai ta dingin Community Hall a um a; a hnam le khuo hminga a um nawna a khawm midang ta a haw man um a, haw ding a tam tah. Chanchinbu le social media haia “Thangko” insuo pha vûina prokram hmangna hmun ding le hun inhril el thei a nih. Thlana vûina prokram khawm hi mipui ta ding ni lovin sungkuo le laina hnai zuol le mibikhai chan ding chauh ni lem ta sien a varzâng lem ngei ring a um. Chu chu a mithi sung le kuohaiin midang mitmei veng thak lo va hun an hmang theina ding lem ni ngei bawk a tih.
Ei sakhuo, kohran le hnam nunphung-ah mithi le inzawma hunser hi a ruong umlai a ni tak a; hmawsarum takmeua ei thaw hi a varzangna um sienkhawm a ṭha takpa a ni naw el thei. Fâk le dawn zawngna hran hran neiin sungkuo khata unau le piengpuihai khawm hmun dang danga um le khawsa ei ni tawl tah. Ngaimaw em ema ruong hung hnawt a, thei le thei lova tlanbahrika hung tlan khawmhai an hung tlung le inruola hmawsaruma ei keiphit el hi ei inhuoidan pangngai ni sienkhawm a tuoktu ta ding chun lung a na a nih.
Hieng ang nikhuoa hun ei inpek sawt met theina ding chu khuol rama inthawka ruong hung hnawthai hung tlung thei ding hun ngaichang kara vûina hunser nei ding ni siem el kha a nih. Hospital liena “mithi siena” (morgue) hi hmang ṭangkai el ding a nih. Ni hni–ni thum khawm sie thei a’n nawm. Vûina hunser khawm hi chawhma tienga ṭan ngei ngei ding ti ziek a um naw a; chawhnung nisa inher hnunga ṭan thei khawm a nih.
4. Râlna Thilpêk le Pu Zu
Mithi ei nei changa râlna sum ei nei le phal ang ang ei dengkhawm hi thil ṭha le thawchi tak a ni a; mithi sungkuo ta ding khawmin nasa takin a ṭangkai thei. Sienkhawm, tulai mimal le pawl ṭhenkhat—Local Committee, KTP, KNP, Far le Association hran hran haiin—hienga râlna inpek hi a uolau zawnga mipui tamlai, prokram karlaka inzêllût phet phet-a thiem le thiem lo-a mipui pungkhawm hmaa thu hril ei tum hi bansan a hun tah.
A pawl hminga mi hman ei ti nakalai mimal zakmaw le mi naran chunga inngai deuhaiin hun an hmang sên lem hi chu hril ngaina bo a nih. Vawi le khata ei in kawngzawl el naw a, lo thei lo anga ei la ngai a ni khawmin hun vawngtu khan a bat batin pawl le mimal hming hai hung tiemsuokin hung ko pe sien; a kohai chun microphone va chel kher lovin, puona tuom ding haiin tuom hai sien, râlna thilpêk pe ding han pe hai sien, parmawi inhlân nuomhaiin inhlân tlap tlap hai sien hunser kha a suk phuisuiin inza a um lem ngei ring a um.
Hunser hmangtu ei tam taluo pha hin ei thil thaw tak san le hlutna le inzaumna a suk dauh hlak tih ei hriet a hun tah. Chuong ta nêka, hmun ṭhenkhat khatah a hun le hmuna an umnaw sa sa an aia mi hung tir amani le, mani le mani lo insuk bengvara midang aia lo ngîr tawk khawm ei bo nawh. Nasa chu ei nasa, ropui chu ei ropui nawh.
Hnam, pawl le mimal thila ei ngainat le taksa ram taka ei inhnai zuolpui bikhai ei intuom le a râlna anga hnam puon ei inpek hi a ṭha; sunzawm zing chi khawm a nih. Sienkhawm, a mimir inrâlnaa puon ei hmang kher hi a ṭûl hran nawh. Tuompuon hi tumpuon bawkin a fe naw khawmin hrietzingna dingin sem a ni tlangpui a; a dawngtu haiin sie ṭha chuong lovin tuompuon bawkin an hmang nawk a. Râlna sum ruok chu kawng dang danga hmang ṭangkai thei a nih. A pawisa a inpekin lukhawng a nei lem zie hi inhrilhriet hran a ngai nawh.
Sietni-a “video coverage” ei thaw khawm hi ei insukhmu ta laklawa mei a nih. Thlalak (stills & videos) ti hai hi ei hlim le lawmlai hun ei hrietzingna dinga ei lâk a ni tlangpui. Ei lungngai hmêl ennawn ennawn hi a’n thaw chi rak nawh.
Unau danghai in an thaw le nei ve lo, Hmar-haiin mani tuhai (farhai nauhai) an thi phaa “Pu Zu” buotsaia, pasal an ni lem chun lukawm ei inkawmtir hi tienlai a’nthawka ei lo chîng a nih. A ṭha, hlutsak chi khawm a nih. Khristien sakhuo ei hung zawm hnungin hi thil hi a bansan nuom pawl um inla, khawm “zu” aiin thingpui hmangin ei la sunzawm ta thoa a pawina a um der nawh.
Hi hunser khawm hi mithi ruong um lai kher khera chawp-le-chila laibung inzawngkhawma tuol para pawisa lo dawl chûk chûk nekin, ei tunu/tupa râlna hunser chu a zing/zing nawk dam a hranpa lieua siemin ei nuom le ranhai chen thatin laibung le tu-le-te le farhai leh inkokhawm lem inla a ṭha lem el thei.
Ei bauin “zu” ei lam leia ei sandamna bo nawk el ding anga ngai niawm fahrana ngai haiin “Pu Zu” hi ieng chen am ei la sawm hring ding tih chu ngaituo tham a nih. Ngaituo tam ngai lo ruok chu hi hi a nih: puhâi le laibung le pawl hminga inrâlna dinga sumbelpui ei inpêk nekin poisa sum inpe lem inla ei pêkhaiin hlawkpui lem em em an tih. Tulaia ei sumbêl, eini mihai sung ni lo, vaihai sung lem hi chu inphân dar el, sa suongna ding hmang tlak tak tak lo a ni uo.
5. Ṭhalai Inkhawm
Khristien sakhuo ei hung zawm tan hlim laia ei thuoitu hmasahai khan ringthar an lakhai kha an hun tam lem Pathien thua inhmangtir an nuom leiin chawlkar khata zân po po hi Biekin inkhawmna huna mi lo hmangpuiin, zân khat chu ṭhalai chana sie a nia. Thei le theiloin khawpuia cheng hnung a chen khawm hi chîng dân hi ei la zawm tum tawk tawk nisien a hawi.
Pathien thu le thlarau rama hma ei sawn pha le pha naw ngaidan inang naw nuoi ta mei a tih. Ei hril ta angin, tulaia ṭhalaihai tamtak chu lekha inchûk an ni a; zân hun inhawi, lekha tiemna dinga remchanglai taka ṭhalai inkhawm prokram ei nei hi ei hun tawng le inhmea bân san chie annaw khawma suktlawm deua, hun remchang dang - Pathienni chawhnung tieng vela - kei lût vat chi ni ta mei a tih.
6. Mo Lâwm le Inthla
Sietnia Hmarhai insawngbawl dân a mawi vei leh kohran dâna innei ei suk hautak dân le huoihawt dân hi a hunser tak buotsaitu kohran le ser le sâng danga enkaitu laibung hai hin ei ennawn met a hun ta hle. Ei tulai innei le tephme ding Bible-a inneina hmu ding a um tam nawh a; ei hmu sunhai le eini thaw dân hlak inang teu lo.
A san tamtak laia pakhat chu eini chun dân puitlinga inneina-ah Kohran dân le Hnam dân khelah “tulai sitail” (modern style) ei chawkpawl a, hun tawite sung ei tlingthla tum bawk hlaka a nih. Hnama dânin ei inbiekin man le muol ei rêl a, kohran dânin ei innei a, tulai dânin mo inthla le lâwm ei thaw tlangpui.
Hieng ang rawtna hai hi pi le puhai a’nthawka ei lo sawm le piengpui “tlawmngaina” sukdauhna le ngaitha tumna ni loin, khawvel inthang le hmasawn dan zuia ei nunphung le chîngdanhai ei siemṭha le suk danglam met met a ṭûl tina zawng lem a nih. Hnam pum huopa khawtlang inkeihruoina dinga nunghak–tlangvalhai inzawmkhawmna pawl HYA ei nei ta si chun, tienatlang a’nthawka institution ei nei Val Upa le inkhakbuoi lo a insungkhawm dân ei ngaituo inhmaw a pawimaw ta hle bawk.
Unau Lusei (Mizo) le Paite haiin an YMA/YPA pawimaw le chunghnung taka an sie lai zingin eini chun ei la thei nawh. Ngaituo chieng a hun ta hle!
Maria Villa, Nehru Marg, Rengkai
December 5, 2025
(Hi thusep hi ka lekhabu, “Sinlung Suok Zo Nauhai” tia inchhuon hnung, ka tuoinam nawk a nih.)
