Hnam Damna Dingin - A perspective review

Ralsun Hmar


~ JS Khobung Khawbung

"--  Hmarha'n  Lushai Hills ( tuta Mizoram) hung thlangtlĆ¢k hma, Khampat le Kabaw phairuom  vĆŖla an um lai hin, Lal ropui pathum an nei a,   hieng -1 .HmĆ¢rtieng- Zingthlo Biete,  2. A lailung ah- Luopui Thiek,  le 3. Simtieng-LĆŖrsi Faihriem hai  an inlal a nih. Tieu thlang tieng ruok chu an rĆŖnga awptu RĆŖngpui ti a an ko hlak. ChawnhmĆ¢ng in RĆŖngpuiram (Tripura ) tieng anpĆŖm san tĆ¢k hnungin,a mĆ¢ksan ram a hai chun rĆŖngte paruk -(1)Tusing Faihriem, (2)Lawipa Hrangchal, (3)Demlukim Hrangkhawl,(4) Fiengpuilal Biete, (5)  Neilal Thiek le (6)Tanhril Saivate ha'n an hung awp ta a nih.--"

Ngaituona thing zĆ®kbĆ»l ang chau  le  a thibelo suongtuona tukver a'nthawkin thlirin beiseina hruolhrui keimarin -' HNAM DAMNA DING'  iengang damdawi am a  ngai ding...,?  ieng specialist doctor rĆ¢wn le inchĆ¢wk tir khawm  nilo,nang le kei a'nthawk a damna um,  chu thu chu tiemtu ditumtak khawm a a tiem nghawk hman naw dingin inphuoi chuoi, thing randa a nĆ¢wt vuot le finishing- hman lo inhre takpumin hei phawrsuok ve tum ei ti aw.

Ei hnam sĆ»ng ah pĆ¢wl lien tak tak hieng- Hmar Inpui (HI), HSA, HYA , HWA  le a dang dang umin, ei tadinga a sĆ»r- a sĆ¢ hnuoi ah hnam hmakhuo ngaiin, mipui tĆ¢wng hma' n a tawntĆ®r ah an ngĆ®r hlak.  Hieng ei NGO pĆ¢wl hai  hi ei hnam dĆ¢rthlalang an nih.

Ei khawvel hraw mĆŖk thlĆ®r in, hnam hrĆ¢t lem le lien lem hai dingchangna le hnam chĆ®n lem hai hnawchĆŖpna  khawvel ah ei um mĆŖk a. In keibĆ»m le keikhĆ¢wm dĆ¢n hrie hrie an lien tuol tuol a, hrenaw hai an boral mĆŖk bawk.

Hnam damna dinga a rurêl lien ban pawimaw thlusie tahnung le siemthat tûl pawimaw zuol points thenkhat hai:-

1.  PU JC NAMPUI HI Tƛ'M  ?:

Hmar pasaltha Pu (fam) Jamchawnga Nampui (JC Nampui) kha Hmar nauhai lai chau nilovin, All India  Tribal ( ST)  lai a IAS hmasatak lo niin, suong a lo va um ngei. Shillong (Undivided Assam) a Deputy Commissioner (DC) a a um lai khan, a thuhril inchik tlĆ¢k tak pakhat- "Hmar ka ni a, DC  SĆ¢p ka ni bawk a, ka tawng ( language) hmang Hmar tawng chu SĆ¢p tawng a ni el a, petition khawm Hmar tawnga ziek thei anih, English chau hi SĆ¢p tawng an nawh" tiin a pisa a lĆŖng hai kuom ah  fiemthu titakin a lo ti  hi a nih. NgaisĆ¢ng a lo um ngei ie.

Chun, Cachar ( Assam) a  DC a a um lai khawm khan hnam tadingin theitawp lo suoin, hnam pasaltha a lova tling zo ngei aw. Hmar nauhai hung pungpeiin khuo le tui ei la hung  pawimaw pei ding lo thlĆ®r lĆ¢wkin, Lakhipur area sĆ»ng a  Hmar hai bubitna,  tuta  'Hmarkhawlien' khuo hming khawm hi Pu JC Nampui lo phuok a ni thu mi ringumtak anthawkin hriet a ni bawk.

2. PU THIENGA NAMPUI NGEI HI :

Hmar pasaltha Pu (Upa) Thienga Nampui,  Electric Veng, Haflong, Assam a khawsa mĆŖk hi Hmar hnam tadingin rohlu a lo va tling ngei de. 1927- in Hmar Literature Committee a lo indin a ( tuta Hmar Literature Society ni ta hi ), 1954 July 3 in Parbung ah Hmar National Congress (HNC) Pu (fam) Dr.Rochunga Pudaite leh indinin General Secretary sin a thaw nghĆ¢l a, Pu Rochung in Sapram tieng Bible inchĆ»k dinga a fe san hnungin HNC khawm a hlamzui ve ta a nih. 1955 in Hmar Weaving Society a lo indin bawk a, 1955 kum vĆŖk hin Hmar Cultural Society indin puiin Convenor a ni bawk. Hmar hnam tadingin hmathlĆ®r lo neiin thang anlo lĆ¢k a nih.

A hnung  1959 in  ruol thenkhat leh " Hmar Welfare"  indin nĆ¢wk in, hnam tadingin theitawp a lo suo. Hmar Cultural Troupe -in  Hmar thalai nunghĆ¢k- tlangval ruol mi 20 zet  thuoiin India Prime Minister Pu ( fam)Jawaharlal Nehru hmabul Delhi khawpui ah mawi takin Hmar LĆ¢m a zu nei pui ngat  a ni khah.!!

A thalai hun sĆ»ng po po Hmar  hnam tadingin theitawp lo suoin Hmar pasaltha, a sĆ»r- a sĆ¢ hnuoi a hnam tadinga kĆŖ lo pĆŖn hlak tu chu NC Hills a hung kĆ®r hnung  meu chun, unau le  unau kĆ¢r ah, ei hnam  politician hlui hai le khĆ¢ng lai hun a ei hnam thuoitu hai annawleh mimal in hnĆ¢m/ inthĆ®k tuo lei am,  hnam dang hai  thu tettuo lei am.., annawleh pahnam sĆ»ng a thenkhat inlĆ¢khran nuomna setan hmangruo lei am, annawleh mani tĆ¢nghma ngaituo lei luot a,"Kei chau hi  Hmar lai politician /  Lal / hotu biek ding ni lĆ¢ng..., kei a nĆŖkin midang inlal pal hlau rawi an tih.." ti lei am, annawleh an hmathlĆ®r suol lei am, thĆ®kthu siet luot lei,  mani phĆ®ngpui chau ngaituo lei .. ?  "Nangni- keini" , "Hmar tawng in hmang nawh.....Hmar tawng hmang naw chu Hmar in ni nawh...!!" KhĆ¢ng ang boruok inlumlet le  in irsuok  lei khan,  hnam a an pĆŖkna le thawhlĆ¢wkna tamtak ( contributions) hai  hrezing inla khawm, a pahnam le laibung chanpui lai ngei Selawi chal hel laklaw ang a ngaidĆ¢n hrui khat chel pĆ¢wl um bawk leiin ngaituona an phĆ®r tan ta a, umzie nei thei  ta lovin a hran ta a nih.

Politics ah namlĆ»tin, a Inpui hlui  Hmar  mĆ¢ksanin Unau Biete pahnam  bubitna Kharthong  Biel (constituency) ah NC Hills  Council ( MDC)election ah ngĆ®r le  tlingin,  EM term hni  zet  a lo chel nghe nghe a nih. KhĆ¢ng lai hun khan  "Inpumkhatna, InsuikhĆ¢wmna  le hnam damna ding" ngaituotu pĆ¢wl NGO  Hmar hnam lai a la piengnaw am.. annawleh inthedar kha ei lo thiltum rĆŖng..? Ka fairĆŖl a kiem naw phawt leh..ti lei am..? Thuvarin, "ThĆ®r chu a lum lai a vuok naw chun, a ngar/ chang hnung chun a bawng lem hlak. " ti a ni si a.  Tulai thangthar, nang le kei hin  Hmar hnam tadinga theitĆ¢wp lo suotuhai hi ei lo hriet hrim am aw..!! Hmar khawvel a hin "Chawimawina Nopui"  indawm tir le  Hmar Thangsuopuon insiltir a , TawnlairĆ¢ng intawn tir an va phu ngei de !!

HSA  55th  General Assembly ,2016,  Muolhoi, Haflong  a nei tum khan Chief Guest, Pu PB Acharya, Governor of Assam  in Pu Thienga     

Nampui le Pu L.Keivom hai  'Lifetime Achievement Award  le  chawimawina thuchei'   a lo inhlĆ¢n ta bawk.

3. MI HNAM VAR ZIE:

Unau Kuki hnam intlung khĆ¢wmna Kuki Innpi  Manipur (KIM) chun  2019 khan an Inpui thuoitu dingin Hmar tlangval Pu Lalrobul Pudaite kha General Secretary ah kum iemani zĆ¢t an ruot hnung khawm in  General Vice President ngat in an la ruot nĆ¢wk ngat dĆ¢m kha  a makin, unau Kuki hai hi ei va phĆ¢k naw de aw ! Eini rawi hlak chu nina inchu, thaw thei  nei  bar silo. "Hmar hi Kuki hnampui ve in nih" mi tiin , "kan ninawh" ti khawmin umzie nei lovin nina insĆ¢ng tak tak an mi la hei pĆŖk nĆ¢wk nghĆ¢l. Chu chau chu nilovin,, Manipur a bawk (ka lo hriet dĆ¢nin) Unau Zomi hai khawmin Hmar tlangval an hnam thuoitu ah an thlang a, ei nunghĆ¢k suongum tak tak khawm an Nuhmei pĆ¢wl thuoitu ah an ruot tĆ¢wl thu ka hrietin, 'Mi hnam hai hi chu inchawimawi le inditsaktuo an va thiem ngei aw..'ka ti rawng rawng hlak chu tie..!!!

Zomi hnam khawm a "Zomi indiktak in nih" mi tiin an mi kovin, an mi kuodĆŖ tlat a, Mizoram a hlak ei tlangval- nunghĆ¢k suongum tak tak hai khi YMA, MZP le MHIP a thuoitu lien anni fur bawk. Tukhawm hin, Kuki helpawl inzawmkhawmna  hnuoi ah ei sipaihai khawm Suspension of Operation (SoO) hnuoi ah an um kĆŖk khi teh..! Kukiland hnuoi ah an mi rĆ®nkuol khum a, an mi khuopde/ awpde tlat a, an hnam sĆ»ng ah huoilĆ»t sa ei nih. Ei nuomnaw thu hril khawmin, a neitu tu ah an mi sie pei a, nakie hin Hmar hnam hi la dĆ®pral pal inlau a um hle.

4. IEM EI MAWPHURNA :

Eini khawmin, Assam ram a ei unau hnam khat  chanpui- Biete, Hrangkhawl, Changsan, Khelma (Sakachep) ,Kaipeng  le a dang dang hai hi ei hnam pĆ¢wl inzawmkhawm a hai hin nina insĆ¢ng hieng- President,Vice President, General Secretary le Jt. Secretary le Adviser..etc  dĆ¢m nina hang pe ngam inla, inpumkhatna sirbi  aninaw dim a ni..??  Eini sĆ»ng a hlak hin  nina inchu a buoi zing zing eini nawm a ni..?   Leadership inchu leiin faction iemani zĆ¢t piengin, eini-le-eini ei in hnawtzui a, inthat tuoin sa angin ei inpĆŖl tuo a, hnama  mi pawimaw tak tak, vawisĆ»n le zing el a hnam ban pawimaw tak tak ni mĆŖk le la hung ni ding hai, ngaidĆ n pakhat- pahni in persan lei le thlĆ®rna tukver in angnaw lei ringawtin-  'Kan lampui a hluo'  tiin hringna spares- nei lo chu rĆ¢wng tak takin ei inlĆ¢k tuo a,  ei huoisen dĆ¢n hai hi a pawi chu a ni hih.!!

5. INPUMKHATNA SIRBI HRAW THEL:

Ei Hmar chanchin ( History) ziektu tamtak le ZohnathlĆ¢k History dang dang tiem le hretu ningei ei tih.  Ei Unauhai thu ei hang hril si chun, eini hi iem eini bĆ®k a..? Ei Unauhai ei kuoma  le eini lai a neitu CHAWNGPU chan lo chang hlak hai, thlangam taka in umtir a,duottaka  kuodĆŖ tlat nĆŖkin, ei thĆ®kthu siet luot leiin ei hnawtzĆ¢m/ hnawthmang tĆ¢wl lem an ta naw maw. .!!  Unau Hmar pahnam thenkhat hnawtzĆ¢m le "Hmar In  ni nawh" ti thei dingin iengang thuneina (power) am nang le kei hin ei neiin ei kawl bĆ®k a...?? Hnam a mi siemtu Pathien ang el a mani unau siehran a, ei kuom a um tĆ¢wk tĆ¢wk a mi bĆŖl lawp lawp tuhai hum le kuo a pawm nĆŖk a, "Invawt thethla/ peihĆ¢wn" ang el a ei pang anthawk a pei thla tu ei ni el chu inzakna chĆ¢ng ei hriet am aw..!!    (Hi thu hi abĆ®kin, Assam ram context bĆ®k rieu ani a, Hmar hnam khawvel ah ani vawng chuong nawh)

6. PU HB HRANGCHHUANA:

Mizoram ah Hmar hnam hartharna beisei leiin, Hmar pasaltha Pu Hmar Biete (HB) HrĆ¢ngchhuana chun Mizo / Lushai tawngin  Hmar Chanchin ( Hmar History) a ziek a, kha Hmar chanchin a'nthawkin mi tamtak hnam inhmang mĆŖk hai a suk har nghe nghe, a ropuiin chawimawi a phu hlie hlie khawp el .

7. HMAR JERUSALEM: SHC:

Ei Hmar 'Jerusalem' pakhat ve  dinga tinzĆ¢wn mĆŖk- Sinlung Hills Council ( SHC), (Pherzawl dist chu hril ngailovah la hei sie hri phawt inla.)  Manipur a Hmar Regional Council hnĆ¢wl thak a ,  mizonisation thlipui nuoi vĆŖt thophak lu-inhai leiin MNF movement  chun" a ser lai a mei" ti angin, a mi fen hrĆ»t hrep hnungin  rĆ¢wlbang a mi'n bawtir a, ei har huoi !! PhelĆŖng pum lungsenin Mizoram ei baw ta ngei a,  a sawrkarin indawina hlekte khawm thanglovin a mi nuoi hrep hnungin,thi phuhĆ¢k takmeuva ei suol dawk ,hnam hming thanglo -  Sinlung Hills chun a vawikhatna dingin  election hmasatak a lo nei tah. ei CEM hmasatak ni dingin HSA tui pawllo le thuoitu hlun tak el Pu Lalthlamuana Hmar   (Hmar Biete  ngat a ni khi) chu ruot a lo ni ta bawk. 'Hmar thimpui' an lo ti hlak- SHC sĆ»ng a Hmar mipui hai hamthatna ding ngaituo mĆŖk tu , "iengtinam Council puitling niin hnam damna an tlun ding..."  ti a hma la mĆŖk tu a nih. Hi council  sĆ»ng a unau Ralte an tam  ve a, Vaiphei, Paite an um nuol. Sinlung hming a phur zo ngei. Duthusam in unau hnam danghai le kĆ¢r inlaichinna thalem platform lo um lem sienla chu Council Map khi lien ngei a ta, Hmar tlĆ¢ngdung  Mizoram kawtsuo Vairengte, rĆŖl lĆ»tna umsun -Bairabi , Kolasib chenin huom ngei a tih.

HC puitling tak a intum suok a, Hmar nau hai hamthatna ding tamtak hai bĆ¢k ah Hmar tawng chu  MIL  chen a inchĆ»k theina ding a 1994 HPC MoS a ziek chu changtlung thei ngei na beisei leiin  Sinlung Hills Accord Implementation Committee (SHAIDC) chun theitawp suoin  Gauhati High Court, Aizawl Bench ah zuol kovin , ra suok lĆ¢wm um tak hmu vat beisei a nih.

8. UNAU SUOPUI KHA:

Ka hriet suolnaw chun, 1994 kum a "Unau Suopui Cultural Meet" Hmarkhawlien' a nei kha, Pu Hmingchunghnung le Pu BK Hrangkhawl hai hmathlĆ®r thatak a nih. Hmar Unau pahnam tawng indang met met hai lai a inlaichinna thalem platform ngaituo lei a buotsai a ni a,  nei sunzawm nĆ¢wk dan um sien nuom a um ngei de.,! Pu BK Hrangkhawl hi inpĆ¢k umin Hmar hnam damna invawitu anih.

Hmar Unau pahnam tawng hmangtu hieng-  Thiek tawng,  Faihriem ( Saihriem) tawng, Biete tawng, Hrangkhawl tawng,  Chorei , Darlong, Khelma ( Sakachep) , Changsan tawng le a dang dang hai hi humhal a  hlutsak nĆŖkin, "Hmar tawng I hmang naw a..?" ti a insuk var a lo ti pĆ¢wl hlak in bo lo, tukhawm hi in enhran ding ei um nawh. Tuta ka thuziekna a ka hmang zing chau hi ei Hmar tawng bĆ®k rieuva ngaina hi ei pei hmakhat chu, ei hnam population a tlĆ¢wm deu deu ding a ni hih. Ei hmang zing hi official le common language- ah hmang ei ta, asanchu MIL chen a hmang a ni leiin, pahnam tawng tin ruok chu humhal tlat ding.

9. RÊNGPUI RAM UNAU:

"Hmarhai hung thlangtlâk hma Khampat le Kabaw phairuom vêla an um lai hin, Lalropui

pathum an nei a,   hieng  HmĆ¢rtieng- Zingthlo Biete, A lailung ah- Luopui Thiek,  le Simtieng-

LĆŖrsi Faihriem hai  an inlal a nih. Tieuthlang tieng ruok chu an rĆŖnga awptu RĆŖngpui ti a an ko hlak

Chawnhmâng in Rêngpuiram (Tripura ) tieng anpêm san tâk hnungin,a mâksan ram a hai

chun rĆŖngte paruk -Tusing Faihriem, Lawipa Hrangchal, Demlukim Hrangkhawl, Fiengpuilal

Biete, Neilal Thiek le Tanhril Saivate ha'n an hung awp ta a nih."

Khi a chung a thu khin ei history tamtak,  hnam khat le sĆ»l khat kuola pieng ei nizie an lang hle.

Tripura a Darlong - pahnam chu hnam ang zĆ¢wngin an um ta a, an pahnam hming indawn chun i buoi el thei.  Hmar pahnam tamtak infinkhĆ¢wmna hnam a lo nih.  Hrangkhawl, Kaipeng,Molsom ( Muolthuom) ,Chawrai, Langrong/ Ranglong, etc. hai kuom a khun hnam  NGO hmingin Inpumkhatna le insuikhĆ¢wmna thuah  sirna ei zu nei tam ? Kohran ram a missionary ang deu hin ei hnam  chipui indar ta hai kuom a in unauna le insuikhĆ¢wmna thu hril dingin missionary ang intir ei lo va pawi ngei de aw...!! ( Diktaka hril chun, Hmar kohran pakhat- pahni lei chauva  Tripura a unau hai khun an mi hriet  le inlaichinna nei thei chau a nih.)

10. PU HK DOHNƛNA:

Hmar  Pasaltha Pu (fam) Hmar Khawbung (HK) DohnĆ»na khan Pu( Pastor) ThangngĆ»r kuom a khan ei tawng Hmar tawng ngei a hlaphuok dingin lo tinaw sienla, Lushai tawngin hlaphuok tuhai khan lo phuok anta,  vawisun ni hin Hmar tawngin hla ei la nei mumal da'l thei a nih. Pu HK DohnĆ»na khan Hmar tawng hmang theinaw / thiemnaw sienkhawm,  Pathien mi pĆŖk ei hnam tawng ngei nilova hnam dang tawng a A ma ( Pathien)  chawimawina dinga hla hang phuok kha a lo nuom puinaw hle. InpĆ¢k umin hnam rohlu le hnam damna a lova ni ngei de ! Pu HK DohnĆ»na hi " The Patriach of the Hmar Christians" ti a ko a nih.

11. HMAR KOHRAN :

Hmar nauhai hi a mipui nĆŖkin Kohran pĆ¢wl an tam lem mi'n an mi lo ti ding hrimin , Kohran pĆ¢wl ei tam hle a, ei inthuruolna hlietu/ dĆ¢ltu ani khawm inhmai a um nawh. Ei indar hi a pawi hle. Amiruokchu, Indo Thadou- Kuki Pioneer Mission ( ITKPM) a'nthawk a, NEIG Mission hnuoi a zalenna   November,25.1949 khan lo hmunaw inla lem chu khawvel a hin Hmar hming le Hmar Kohran hai hi a pieng khernaw el thei. Duhlien or Kuki le hnam dang tawngin mi dĆ®pral/ dĆ®p hlum dai tĆ¢ng an ta, Hmar hla hring tak tak hai khawm hi hnam dang tawngin ei sak ring a um.

12. CHIKIM INFLUENCES:

CHIKIM ( Chin- Kuki- Mizo) platform hnuoi a Hmar chu sie mêk in a um a, pahnam pakhat ve mei mei ang chau, thenkhat in Mizo hnuoi ah, thenkhat in Kuki hnuoi ah,a then nâwk in Zomi/ Chin hnuoi ah , an mi kei-intuo a ni deu tak. Hmar hnam sûng a pahnam thenkhat chu hnam hran ang in hring tir fêt fêt pâwl hlak bo lo.

Kum 2014 kum a ei Hmar khawpui Muolhoi Haflong khĆŖlmuol ah MZP huoihawt  ZOFEST " Unau kan ni" thupui hmanga an  nei tum khan, ei unau Hmar pahnam thenkhat in  ei hmu hawi le hmabul  ngei ah, kum tam liem hma a Hmar hnam hmangaitu lo ni hlak hai khan, an HNAM LƂM an min entir kha lungril na a la bo nawh.!!

Hieng ang ngĆ®rhmun sir intuoa um lai zing khawma  apawimaw bĆŖk bĆŖk chu lungril suklien, huopzĆ¢u, huoplien le kenghnem- kengrĆ¢wn lungril put hi a nih. "Ei Bupang/ Bu In a chĆ®n chun kengrĆ¢wn naw ni a, a dai bĆ¢k hlu lĆ»t  theinaw mei nih."  Lung- in -uoi  le zaidaw thiem a ngai bawk. Mi lungtawi le mi lungpuomin unau chanpui hai ko nĆŖkin a um tasa keibĆ»m nĆŖka keidarna lungril ei nei  el hlak hi sim hmak a va tĆ»l ta ngei de aw..!! Thuoitu var le huoisen, Pathien ti mi  Mosie le Joshua ang  Hmar hin ei lo va mamaw  ngei de.!  InrĆ¢wnkhĆ¢wmna (consultation seminar) ropui hnam pum huop nei ei va tĆ»l ta ngei de aw..!!

13. POPULATION:

Hnam damna  dingin tawng a pawimaw hle. Tibeto-Burman thla ah Census of India ,2011 dungzuiin Mizo/ Lushai tawng hi hmangtu mi 8,30,846 an um in record a ni a. ZohnathlĆ¢k bĆ®k lai ah (1)Hmar tawng hmangtu- 98,988- 1.5 lakh +(plus).(source dangah khawvĆŖl a Hmar tawng hmangtu hi 3 lakh+(plus)niin an ziek ),(2)Pawi-28,639.(3) Paite-79,507, (4) Gangte- 16,542. (5) Vaiphei-42,748 le, (6) Lakher( Mara)- 42,429 an nih.

Naute pieng ( birth rate)  nĆŖkin thi ( death rate) a tam lem si.! Ei thi le inruolin Jt.Director of Health Services (Birth & Death) Office ah thina ( death'certificate) lĆ¢k le electoral roll- a hming thaibo ei inrang nĆ¢wk si ! Iengleiam ana..?  Mirawng (  Naga) hai chu an thi tlĆ¢wm an ti chuh.! Iengleiam ning a ta ? An thi khawm a death certificate lĆ¢k le  electoral roll a hming pei/ thaibo an thaw ve ngainaw leiin an population a kiem naw a, apung lem tina a nih. Nau nei tlĆ¢wm ( birth control policy) thaw chi ei la ni hmĆŖl nawh. Eini chu thenkhat lem chun hmeithai thangpuina beisei leiin an nu-le- pa dam zingin death certificate an lĆ¢k suok an la ti deu deu..!! Pathien malsĆ¢wm thlĆ¢k hnam eini ding am ?

14. CENTRAL & STATE  SERVICES:

Sawrkar a milien UPSC hnuoi IAS/ IPS, allied services  le State public service commission hnuoi a hai inziek kai a, sin hmu dingin ei thalai- nunghĆ¢k le tlangval hai thapui suong ei tiuva, Competitive exam  result suok ah ei thalai hai hming hmu ding a vĆ¢ng ta hle.Thawro, coaching la theiin lĆ¢ng ei tiuva, ei  Society zalĆŖn tak a'nthawk hin  inchĆ»kna leiin mani inkhum hran (self quarantined) ngam ei tiu . "InchĆ»klai a ruol angnaw hi a hnunga ruol angna  lem a nih". Ram le hnam damna le dingsuokna ding a pawimaw tak chu central le state tin a mithiem, hotulien (high ranking officer) nei hi a nih.

15..TAWNG HUMHAL:

Pu(fam) Dr. Thanglung in "Bu Hmasa" ti Hmar tawng a inchûk ding a hmasatakna dingin 1928-29 khan a lo ziek/ buotsai a, inchik thlâk le Hnam Ro a tling hle.

Hmar tawng   chu  Manipur  University in Degree level chen inchĆ»k  phalna 2003 kum khan  a lo pawm ta a , a hnung ah  Assam sawrkar  chun 2007 khan Hmar MIL chu HSLC  examination chen  inchĆ»k  theina  Vide No. SEBA/ AB/ HMAR/ 2007/01 DTD. 23 August 2007 in a lo pawm a. Chun, pĆ¢wl XI le XII  chen inchĆ»k theina   Assam Higher Secondary Examination Committee Vide No. AHSEC/ACA/CURR.SYLL/01/96/94 Dtd.3 January 2008 in mi pawm pĆŖk nĆ¢wk in,   Assam University , Silchar chun Degree (TDC) chen inchĆ»k theina ding chu 2010 khan a mi lo phal pĆŖk nĆ¢wk tah Vide No. AUD-56/2009-10/2004 Dtd.23 July 2010. HLS thuoituhai chungah ei lĆ¢wm hle in,ei thalai inchĆ»ktuhai hmakhuo a ĆŖng hle.

Ei hmadawm a lien po leh hlawtlingna / ei zo chin khawm a lien tei hlak ang bawk in,  ei mithiem le HLS hai hin hmadawm lien deu nei dingin ka fiel nuom hle cheu.

Chu chu Eight Schedule of Indian Constitution-  Article  344(1) le 351 hnuoi a Hmar tawng inziek lĆ»t dĆ¢n ding lampui dap ve  hi a nih.  Tuhin ei unau Karbi, Khasi, Kokborok (Tripura) le Mizo khawma bei char charin , khieng hai khi list suok nĆ¢wk ding a hmu ding a in beisei an nih. Tuhin  India ram a Eight Schedule language a zieklĆ»t po hi tawng 22 an ni a, chuonghai lai a pathum hai chu  1991 census dungzuiin ei population nĆŖk khawmin an tlĆ¢wm lem, chuong hai chu-  Kashmiri-56,639, Sanskrit- 49,736 le Dogri- 89,681 an nih. Hieng tawng hai hi 21st Constitutional Amendment Act 1967, 1992 le 2003 a recognised anni tĆ¢wl. MIL khawm la neilo Karbi hai hman a an population based in an nawr thei chun, eini lem chu thuoitu hai le Pathien zar lieu lieuva MIL graduate level chen nei tahai tading chun thil theilo um chuong naw nih.

NESCO chun tawng hi chi 6 in  hrilfie in a thenawi a.

1) Safe languages:  Mipuiin inbiekpawna le official tak a a hmang zing.

2) Vulnerable languages:  Mipuiin a hmang le an chĆ»k mek(Mizo/ Hmar ngĆ®rhmun ..?)

3) Definitely Endangered languages:  Nu Tawng (mother's language) a an hmang tanaw.

4) Severely Endangered languages:  Pitar- Putar hai chauvin an hmang tah.

5) Critical Endangered languages:  Hmangtu tlawmte chau, an thi ruol a thi ve ding.

6) Extinct languages:  A hma lo hmang hlak, thangthar ha'n an hriet ta naw hai hi an nih.

Eini khawm, thang la lova ei tawng hi ei humhal naw a ni vai  chun a parukna hmasuon zing ei nih. Hnam damna dingin theitawp suotlĆ¢ng ei tiu a, Hmar tawng hi Indian Constitution under Eight Schedule hnuoi ah ziek lĆ»t dĆ¢n ding ngaituo in thanghmun hang khaw ve ei tiu.

Eight Schedule hnuoi a ei tawng inziek lĆ»t hlutna ding chu vawisun hin mi dai naw nih. Pakhat char hei hril inla, ei thalai inchĆ»k lai hai hin UPSC central mains exam a hai khawm Hindi le English hai Alternative Languages in lĆ¢k tĆ»l tanaw ni a, ei tawng Hmar tawng chu  tuta Assam a um ha'n Assamese , Manipur ha'n Manipuri le Mizoram a Mizo annei ang hin ei tawng chu Eight Schedule recognised languages a ni ta ding a na, ei tawng ngeiin an exam ve ta tlut tlut  ding a nih. Ei kĆ¢wl le kieng a unau hnam dang hai khawmin Hmar tawng chu inchĆ»k nuom le  thiem nuom mĆ¢kmaw ni tĆ¢ng  a ta,chu chu hnam damna  ropui tak ni tĆ¢ng a tih.

16. THUKHƂRNA LE TLƂNGKAWMNA:

A tĆ¢wp na'n,  tuta ngĆ®rhmun pangngai a  ei fe pei a ni chun ei hnam hi hrietnaw kĆ¢rin chĆ®n in, tlĆ¢wm deu deu ei ta,  minority khĆ©l ah minority nĆ¢wk sĆ¢wngin, min an nuom nuomin mi palzĆ»t tĆ¢ng an ta, mi sirde le keilet mei mei la ning ei tih. Insukhran le inlĆ¢khran hri tium tak a'nthawk hin him hrĆ¢m ta inla nuom a va um de aw.!

Ei hnam Hmar hi ei la tlĆ¢wm taluo, insukhran le inlĆ¢khran khawp khawm eini nawh.  Pahnam inla bing a, inlĆ¢hran ding khawpin ei la tam naw ie. Unau pahnam tawng (dialect) nei hai po po in inlĆ¢khran chun tĆ»m Hmar ni tĆ¢ng an ta..?? Naga hai hman tawng( dialect) hrang seng, inhrepaw lo hai hman Naga hnam ah  umkhĆ¢wmin an lunginruol thei chun, eini pahnam tawng nei hai khawm tawng inhre paw seng, 5% le 6%  vĆŖl chauva danglam le tawng in-ang hai hi ienglei a insukhran le inlĆ¢khran ei tum phĆŖt phĆŖt am ning a ta.?

Manipur, Mizoram le Cachar phairuom a chĆŖng unau Hrangkhawl, Biete Changsan etc hai chu Hmar indiktak le a neitu/chawngpu anni lai zingin, NC Hills (Dima Hasao) Assam, Jaintia Hills, Meghalaya le Tripura a ruok chu Hmar hnam hnĆ¢wlin an pahnam chu Hnam (tribe) ang a inlĆ¢hranin, thenkhat -Halam ah, thenkhat-any Kuki tribes- sĆ»ng ah an um hi  pawi tak a nih. Hi thu a hin Hmar NGO lien tak tak hai bĆ¢k ah Hmar Inpui(HI) hin iengtinam hma a lĆ¢k a.?

Ei huop suk lienin, ei khawthlir suk seiin, ei inhlieuna DƎL suk zauvin suk lien ei tiu. Hnam damna ding chun ei Unauhai kuomah ngaidam inhni khawm rinnaw mei niu.

Ei politician hlui hai le thuoitu hlui le mimal tin kuong baw- buok kokĆ®r thei an ta naw a, tui inbuo rĆ»t nĆ¢wk theilo angin, a lo liem ta hai  theinghila, ei hliemna bĆŖ hai in tuom pĆŖk in tuoin thupha chawi tĆ»lna ah thupha chawi ngamin, ei  unau kĆ¢r a unau hmĆŖlhaih lei a, se- dai lo nĆŖr tleng ta hai khawm ko bĆ»m nĆ¢wk zai rĆŖl ei tiu.  Hmar thuvarin," Nga in an tam an thipui a, mihriem ruok chun an tam an dam pui"  an lo ti angin, ei tam chun ram le  hnam dam a ta,  chu pha chun Sinlung Hills Council (SHC), Pherzawl District hai khĆŖl ah, abikin NC Hills Autonomous Council , Assam a khawm EM/ MAC ringawt khawm 4/5 nei thei tĆ¢ng ei ta,  Hotu lien le officer inkat nuk tĆ¢ng ei tih. Hnam inhnarum  ni tĆ¢ng ei ta, HNAM DAMNA inchangin , Hmar hnam la ropui ngei a tih.

References:

1. Sikpui Ruoi , Souvenir 2017(Mizoram),Hmar Inpui, Mizoram Region

2. Zo Fest 2014 "Unau Kan ni" Souvenir.

3. Hmar Gospel Centenary Souvenir  (1910 - 2010).

4. Thuro ( Literary journal Magazine.) April- June'2018.

5. Teaching of Hmar language with special reference to Assam. - Dr. VL Tluonga Bapui.

6.Thu leh Hla ( Mizo Academy of Letters).

7.Hmar History by HB Hrangchhuana.

8.Un publisnhed articles by H. Riengsete.

Post a Comment

0 Comments
Post a Comment (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Learn More
Ok, Go it!
To Top