~ Johny Laldinthar F. Tusing,
25 March, 2020,
UBS, Pune, Lockdown Qtr. No. 251.
Thuhawngna
Tu taka KhawvĆŖl pĆ»mpuia hril hlĆ¢wtak le ei buoipui tak chu Novel Corona Virus, COVID-19 tia hrietlar hi a nih. Corona Virus chungchang hi chu mithiem lem le a hrie lemhai ziek dingin sie phawt ei tih. Suongsam (suong ding tlasam/neilo) thu hi keini į¹hangtharhai tading chun Corona ang thoa thilthar ni silo amiruokchu ei thu hriet thar a ni leiin na a ver hlĆŖ. Tuta į¹um chu hienghai pahni ‘hripui le suongsamna’ ti thupui hmangin thusep ei ziek nawk ding a nih.
Corona Virus biechƮengna
Thil chĆ®ntham enlenna į¹ha (Electron Microscope) a en chun coronavirus hi lallukhum (crown) a anga, chuleiin Corona ti a nih. Corona hi Latin į¹awng ‘crown’ tina anih. Novel ei i ti khawm hi Latin į¹awng tho ‘thilthar, a tharlĆ¢m, danglam’ ti thei a nih. Iengleia Novel an belsa kher am ning a ta? Mihriem taksaa hi hrik hmusuoka a umna chu 1960’s lai dai ta kha a nia. 1965 lai khan Tyrrell le Bynoe haiin anlo hmusuoka corona virus B814 or OC16 tia hrietlar a nih. (Tyrrell DA, Bynoe ML. Cultivation of Viruses, 1966). Kum 1971 lai khan hieng tienga mithiem L. S. Oshiro, J. H. Schieble le E. H. Lennette haiin Corona Virus a umdan, a nina anlo pholang der tah. Anhrildan chun a hrik liendan hi 80-160 nm (1 nm hi meter hluomkhat hi 10 crore in sema hmunkhat tina a nih) niin anhril. Anziek pei dana chun a hrik hi kai hnung darkar 12 hnunga anlanga, darkar 18 sungin nasatakin taksa mĆ»r (cell) a andar zaua, darkar 24 chena lem chu nasatakin taksa bung an fangsuoka, sienkhawm darkar 48 anvawi ta chun a mĆ»r hi a hung tlawm taa, darkar 72 a lem chun mĆ»r tamtaka a hrikhai chu an inthlapung tanaw (lysis) tiin an study dan anlo ziek.(Journal of General Virology Volume 12, Issue 2, 1971). Amiruokchu tuta mi hi chu ‘Novel’ ti a ni leiin an ang tanaw hlĆŖ, taksa sietna antlung dan khawm danglam tak a ni tah. A hminga khawm COVID-19 (Corona Virus Disease- 2019) ti a nih. Corona Virus thar a ni ang hrimin a damdawi ding le anvengna ding (vaccine) khawm hmu el a harsa a nih.
Hi natna hrik hin ei taksaa natna hrik dangtu (immune System) hrĆ¢tnawhai a zuom bĆ®k a, an tuorhla bawk a nih. Chuleiin, Immune system sukhrat le inenkawl į¹hat a pawimaw hlĆŖ. Total lockdown laia fĆ¢k sukį¹hat chu thil harsa chu a ni el thei. Fak sukhrisel, inbĆ»ktawka fĆ¢k (balance diet), regular taka taksa insawizawi, a huntawka in, ninginĆ®pna suktlawm tihai hi ngaipawimaw a į¹ha awm.
Khawvela hripui į¹henkhat
Natna inkaidar awl ĆŖm ĆŖm hieng H2N2, Ebola, SARS, le dang dang tamtak el hritlĆ¢ng hripui (influenza) a lo tlung taa. The Black Death anti hiel 1346-1353 laia lo tlung ta dam khan hringna 75-200 million a sĆ»t anga ngai a nih. A rapthlĆ¢k hle. Kha natna Bubonic Plague kha Asia ramah inthawka inį¹an tho a nih. Europe, Africa le Asia khawmuolpui haiin antuorhla tak a nih. SĆ»tdan a chun Europe khawmuolpui mihriem population 30% - 60% anthi hiela ngai a ni bawk. Mihriem population pĆ¢ngngai intlun nawkna dingin kum 200 vel veng vawng a lak a nih. Ei chengna khawvel hi į¹awngsiephur a ni meu leiin natna le thina hai hi ei tuok ding chu a nih.
Ei huna chau hin hripui hi ei lo tuok naw tawp el. Ṭhenkhat hei tarlang sa’ng ei tih: Antonine Plague or Plague of Galen (165 AD), 5 million vĆŖl an thi; Plague of Justinian (541-542 AD) 25 million in thina antuok; Cholera Pandemic (1852-1860) 1 million an thi; Flu Pandemic (1889-1890) 1 million an thi; Cholera Pandemic(1910-1911) 800, 000 neka tamin an thipui; Flu Pandemic/Spanish Flu(1918) 20-50 million in an thipui; Asian Flu (Influenza A of H2N2-1952) 2 million an thi; Flu Pandemic/Hongkong Flu (1968) 1 million an thi; HIV/AIDS Pandemic (2002-2012 a vawrtawp) 36 million neka tamin 1981 a inthawk khan an thipuia, million tĆŖlin an invawi bawk.
Exodus Narrative
Thuthlung Hluia hripui le natna mak tamtak el a lo tlung ta thu ei hmuh. Exodus 9:14 a chun, “Hnuoi chung po poah keima ang tukhawm an um nawh ti i hriet theina dingin, tuta į¹um hin chu, i mihai le i siehlawhai le nangma chunga ngei ka hri po po(emphasis added) ka hung tir ding a ni sih a.” Hi taka hin Pathien ang tukhawm an um naw zie chieng takin a tarlanga, Pharoah bulah keima ang tukhawm an um nawh ti i hriet theina dingin... ka hri po po ka hung tir ding a ni sih a, a tih tawp el. Khang hripui tamtak hai hmangin Isrealhai saltangna a inthawk a į¹huoisuok a nih. Exodus narrative a khan Israelhaiin antuor ve naw thu ei hmuh. Kha thiltung kha chu a tlung dan a danglam leiin mi sukbuoi naw sien. Amiruokchu, chang 16na a “nisienlakhawm, hi thilthaw kawng ngeihaia hin ka thilthawtheinahai chu nangmaa inentir a ni theina ding le khawvĆŖl po poa ka hming chu phuongdar a ni theina dingin ka la dawmngir zing che a ni hi” a ti hin a mi sukthlamuong hle. Pathien thilthawtheizie le natna le hripui chungah thuneitu a ni ziechu Exo.12:13 “thisen chu in ta dingin in umna inhai inchikna nĆ®ng a ta; thisen chu ka hmu pha chun, nangni chu fekĆ¢n ka ti cheu a, Aigupta ram ka hung hrem lai khawm chun, nangni sukbohmang ding cheuin in chungah hri hrim hrim um naw nih” ti le Exo.15:26 a, “LALPA in Pathien rawl chu nguntaka in ngai a, a mit hmuha thildik chu in thawh a, a thupekhai tieng in na in sit a, a dĆ¢n ziekhai chu in vawng tlat chun, Aigupta mihai chunga kĆ¢n tlungtir natnahai hrim hrim kha in chungah intlungtir dĆŖr naw ningah: LALPA nangni sukdamtu cheu chu ka ni sih a," a tih a. Hi hri į¹ibaiumtak a inthawk hin a mi fekĆ¢n theia, ei chungah antlungtir naw thei bawka, ami sukdam thei bawk a nih ti hi ring a um. Hi natna hin a mi lo man ani khawma hrietthiem ding, thina hai chen ei lo tuok a ni khawma iengkim chungah thuneitu remruot ani ti pawm a hadam thlĆ¢k tak ding a nih.
Pathien kalzawnga um į¹i a umzie
Pathien kalzawng chu tamtak hril thei ning a tih. Pathien ei ring nuom nawna, Pathien nêka thildang ei ngaipawimaw na, a thupêk ei phatsanna dâm, chapona dam hi Pathien kalzawng a nih. Khawvel ei ena, Siemtu Pathien neka thiemna le varna le mihriem thilthawtheinaa innghatna hi ansang ta bêk bêk. Pathien boa umthei le thawthei anga inngaina hi a lien bêk bêk, Khawvel hi Chapona hin a sip tah.
Pathien mihai khawmin anthuawinawna lei dam, Mosie dĆ¢n anzawm naw chun hripui an pumpel naw ding thu le antuok ve ngei ding thu hieng hin a lo hril LALPAIN ngawrna dĆ¢m, khawsik dĆ¢m, invĆ»ngna dĆ¢m, pang satna dĆ¢m, kĆ¢wlhnĆ¢m dĆ¢m, į¹Ć¢wlna dĆ¢m, hmawnna dĆ¢min hrem a ti cheu a, in bohmang hmakhat chun hnawt pei a ti cheu. (Deut.28:22). Pathien kalzawnga um hi į¹i a lo va um ngei deh, Lev. 26:21 chun "Kei a mi kalzĆ¢wnga in um a, ka thu in pawm naw chun, in suolhai zirin a let sariin in chungah hremna intlungtir ka tih.” Chang 25 a khawm “In chungah kĆ¢wlhnĆ¢m inlĆŖngtir ka ta; chu chun thuthlung phuba chu lĆ¢ng a ta, mĆ¢ni khaw sĆ»ng sengah intawm khĆ¢wm in tih; chun, nangni lai hri inlĆŖngtir ka ta, hmĆŖlmahai kutah pĆŖk nĆ®ng in tih.” Ei Bible a hril angin mĆ¢ni khaw sĆ»ng sengah intawm khĆ¢wm in tih a ti hi eini lai ngei a hung tlung indik ve a nih.
21st Century Science and Technology hmanga Scientists le mithiemhaiin Pathien pawi ei tawk nasat dĆ¢n dam hi a rapthlak antah. Biotechnology le nanotechnology į¹angkaina tamtak um sienkhawm mihriem varnaa innghatna le siemtu Pathien sukhmelhemtu a inchangtir hi suol lientak a nih. Khawvel thiemna hmangin nuhmei-pasal serh thlĆ¢k danglamna Gender Reassignment Surgery (GRS) dĆ¢m, Sex Robots (Realistic/Silicone Sex Doll), Homosexuality, Same-Sex Marriage le LGBT issue a rambung tamtak hai thuthlĆ»kna hai hi thil inlar ĆŖm ĆŖm el Pathien laka suol lientak, Pathien kalzawnga hmalakna a ni leiin khawvel hi ansira thupha a chawinaw chun a tuor ding hrim a nih. (Kevin Deyoung & Mike Haley on Homosexuality). Gen.1:27 a “Pathienin ama angpuiin mihriem a siem a, Pathien angpui ngeiin a nih a siem chu, pasal le nuhmeiah a siem a nih,” Pathienin a thilsiem kha į¹ha ti ĆŖm ĆŖm a (Gen.1:31). Inneina chu nuhmei le pasal karah ding a nih (Gen.2:24; Mat. 9:4). Hi Inneina hi Pathien in a namdet (ordained) a nia, Mihriem sukdanglam el ding a ni nawh (Erwin Lutzer on Same-Sex Marriage).Pathien kalzawnga um hi į¹i a lo um ngei deh. Corona Virus hripui lei hin Khawvel rambung hausa le thilthawtheihai khawm anzawi rawng rawng el anta hi. Thiemna le Varna neitua insĆ¢lhai, mi chapo tak tak hai khawm Siemtu Pathien hmaa chu antlawm rawng rawng el a nih. Corona Virus hin Khawvel a suklungzinga, beidawngna le inrumna in anchang a ni deu tak. Pathien hmangruo a ni naw ti thei khawm anta nawh. Suolna khurpui leia hri invawi a ni theia, a ni naw thei bawk. TlĆ»kna leia hnuoi į¹awngsiephur a ni leia a hung tlung el khawm a ni thei. Iengpo khawm nisien Pathien pan Ć¢, ama hnai hi a lo į¹hatak a nih.
Suongsam a ei um huna ei thaw ding makmaw
Ziektu ropui Eric Metaxas in “Martin Luther: The Man Who Rediscovered God and Changed the World” (2017) ti lekhabu a zieknaa chun, ‘Pathien bĆŖlruot ngei khawm kha harsatna le hripui lo tuor ve a nih.’ 1346 a Black Death tlung ang chie kha 1527 in a tlung nawka, Luther hai chengna Wittenberg a ngeia August thla-in hi hripui hin a nuoia, Luther chun “hi hripui hin ringtuhai ei inhmangaina le ringna thuhmun nei ei ni zie ei suklangna dinga a mi kona a nih” tiin. Kohranhai laia thurawn a i pĆŖk chu- dawmdawi hmangla, nang a tadinga į¹ha dĆ¢wn la, in bul le khawlaidung sukfaiin sukthienghlim la, midang hmurawn tum naw la, i į¹henum khaw-vengin an mamaw naw chun sĆ»ok sĆ»ok naw la, thangpui ngai an um huna ruok chun khawpui kĆ¢ng san ding ang elin midang į¹hangpui inzuom rawh; midangin an mi mamaw a ni phawt chun suok dingin kan huom zing tiin. (Christ Sundheim, Martin Luther’s View on the Church, Christians and the Black Death, 20). Vawituk khan mi pakhat chu į¹ulna leiin veng pakhatah a fea, hieng hin a hril, “mitin ei inį¹ituo ta leiin gate khawm eiin hawng pĆŖk nuom tanawa, ka thilpĆŖk ding khawm gate hnuoia sie el rawh an mi tia,’ tiin. Fimkhur tluka į¹ha chu a um nawh. A bul ei į¹an chaua mitin eiin rĆ¢lthlir į¹an chu a ni der el tah. Ćnle ni 10 amani thla tĆŖl suongsam lo į¹ul el tasien; hmeithai dĆ¢m, kum upat tienga mani khĆ¢ta umhai dĆ¢m, fahra le nitina fĆ¢kfawm zawnga khawsa hai hi iengtin am? Harsatna rĆ»npui ei pal į¹an meka hin ei insawmdawltuo thei dĆ¢n dĆ¢n a, ei kuthai suksei dinga į¹hang ei khaw nuom a um takzet. Nitina ei mamawhai lakna ding dawrhai khawm fimkhur taka hawng nisien. Pune kan umna lai chun dawr tuola mi pahni um khĆ¢wm khap a nia, Police hai thurawn angin mask bunpumin metre 1 dana ngirin mamaw inchawk thei dingin rem an ruot. Gal. 6:2 a chun, “In rikphurhai chu insĆ¢wngtuo ro; chuongchun, Krista dĆ¢n chu in zĆ¢wm nĆ®ng a tih”, Krista chun ama pantu le themtu taphawthai kuomah anphurrikhai a lo sawkzangkhai pĆŖk lem ang khan ei rikphurhai insĆ¢wngtuo ding ei nih. Sawrkar dĆ¢n le thuneituhai dĆ¢n bawisie loa hmalak a pawimaw takzet.
Vangtlang mipui mamaw sĆŖkkhawla man tam deua zawrsuma inchangtir tum ei lo um a ni chun Pathienthu le ankal a ni ti hi ei hriet a į¹ha, Pathien a’nthawk a ni naw leiin hieng ang lungril peithlak amani rawtuina meia rawhmang ding a nih. Natna hrik leia sinthawtu doctor le nurse le ram thuoituhai tadinga theitawpa mani umhmun senga į¹awngį¹aia ei san hi ei thaw makmaw a ni bawk.
Harsatna, natna le tuorna hunah Pathien khawlam a um a?
Harsatna, tuorna, natna a tlung hunah Pathien khawlam a um Ć¢? ti hi zawna tamtak um hlak a ni hrim. Philip Yancey in lekhabu (1977- Sp.edition 2001) a lo ziek hrim a nih. Yancey chun, ‘natna le tuorna hi mihriem siemį¹hatna hmangruo a ni theia, a natna a khan Pathien a umnawa, einia a um a ni, Pathien hratna le mawina chatuon tawp loa ei innghat a nuom lei a nih,’ a tih. C. S. Lewis chun, “Tuorna chu Pathien į¹awngringna(megaphone) a nih. Inhawina hmunah rĆ® damte in a mi bierĆ»k a; ei sie-le-į¹hatna hmangin a mi bieka; tuorna/natna huna a khek hlak” tiin. Nabeel Qureshi dĆ¢m kha Allah in Ć¢nsie a law angin Muslim haiin anhril hlak. Anhriet naw lei a nih. Isu Krista Sipai thatak a ni zie a hringnun khan a tarlang lem. Martin Luther a nuhmei Katharina von Borangei khawm kha hripui (Bubonic Plague le inzawma thi a nih). Ann Hasseltine Judson (Adoniram Judson nuhmei) ngei khawm kum 36 chau a niin zĆ¢wnghri (smallpox) leiin Amherst, Burma ah a thi. Judson hin a nau 3 le a nuhmei 3 lu a sĆ»n a nih. Maria Jane Taylor (Hudson Taylor nuhmei) khawm tuihri (cholera) leiin kum 33 mi chau a niin Wenzhou, China ramah a pasal a thisan. Hudson Taylor hin nau 9 lai mi 5 a chĆ¢n bawk a nih. Missionary ropui Judson le Taylor hai hin harsatna le tuorna nasatak anlo fethleng hai hi a namei naw hlĆŖ. Hi taka ei suklang nuom tak el chu ringtu-į¹ha amani rawngbawltu ni leia dam vawng vawng amani natna le tuorna in a į¹insan ding a ni bĆ®k der nawh. Ringnaa mi huoi lo fe tahai chanchin tamtak hai khan ansukdik hlĆŖ. Amiruokchu thina hnetu le damna famkim neitu anni leiin anhringna a chawkbuoi ngai nawh. Ei chungah hin iengpo khawm hung tlung sien lawm taka Krista hmĆŖl hmutu ei ni tading leiin ei lawm a nih. Hi hripui hin Krista tirko ropuitakin inchang sien ama (Krista) hmuna hmangruo a dam, mihriem hlui hlipa hringna thara mi thlĆ¢kpĆŖktu ni mawl sien nuom a um takzet el.
Thukhârna
David Jeremiah bawkin Where is God When its Hurt ti a ziekna a chun, “Khawvel leilung ei chengna akawidar ding ang hiela ngaia ei hringnuna tuorna le harsatna ei hmasuon huna khawm hin Pathien chu ei iengkima iengkim ei hratna a nih. Lungngaina, fiena le harsatna thlipui a hrĆ¢ng laia ei tharatna (immune system) chu Lalpa enzing hi a nih” tiin. Hieng harsatna le tuorna hai hi hun remchanga inchang sien (Tirko Paula, Johan, Bonhoeffer le Luther haiin hun khirh le hun harsat antuokhai remchanga lain Pathien thua midang inchĆ»ktir thei khawpin an hmang), ei thlarau nun siempuitlingna nisien, indikna le felna mi kawk hmu sien, Pathien chau ei beiseina le innghatna nisien, ei lungril Pathien rawngbawl inhawkna mi’n neitir mawl sien nuom a um hlĆŖ.
NinginĆ®p tak le beidawng taka um Lal David anga Pathien bĆŖl-a, harsatna in a mi’n huolkhum el lai, tuorna hruihruolin a mi zem hunah hin David lungril ang putin, ‘thina hlim varuom hraw lang khawm, Thilį¹hanaw hrim hrim į¹i naw ningah, nang ka kuomah i um sih a: I hembĆ¢wk le i hmawlin a mi thlamuon hlak a nih’ tiin Pathien bĆŖl mawlh ei tieu.
Thildang ei buoipui naw ding tina ni loin hi suongsamna le hripui hunah hin ei buoipuitak ding chu ei damna famkim Isu Krista hi ni mawl raw seh. Hla siemtu in ‘Buoipui tham Isu, Thipui tham Isu, Ṭhappui tham Isu, Dampui tham Isu, Nunpui tham Isu, Hlimpui tham Isu a lo ni’ a ti ang hin iengpo khawm ei chungah tlung sien Chatuon Damna chang phawt phawt ei tieu.
Shalom.

