- Lal Dena
Tuta ṭum chu ei hnam nuna zie mawi tak leh hlu tak tlâwmngaina hi zuk suibing ei tih. Tlâwmngaina tlukpui chie hi Sâpṭawng thumal a um nawh. Ziektu tam takin hril fie tumin ngâi dân dang dang an ziek hlak a, hril thiem le thei chu tam tak an um, sienkhawm hril zo thei le mi tin pawm thei hril theitu ruok chu an la um nawh. Ei hriet seng angin pi le pu huna inthawka vawisûn hun chena ei nun ṭhuoi ngîltu tak chu tlâwmngâina a la ni rawp. Khristien ei ni hnung khawmin a hlutna hi a nêp chuong nawh a, a hlu deuh deuh amani ti dingin a um.
Tlâwmngâina chu ei duthusâm, nundân mâwi le ṭhatna chungchuong, mi tinin chang thei hai sien tia ei dit le ei inchûktir hlak chu a nih. Chu nundân mâwi le ṭha chungchuong chu iem a ni leh? Chu ngîrhmun tlung phâk dinga thaw ding, um dân ding, châng ding hai chu ei pi le puhai khan ziek si sêin an lo nei nawh, nuna a taka phur suok a ni tawp. Chuong nun mâwi phur suok theina dinga zie pawimaw sâwm pali, muol mi lo liemsan tah Pu Lathanzau Pudaite-in a lo ziek, belsa ṭûlnaa belsain zuk târ lang ei tih.
1. Ringumna: Chuongang nun mâwi entawn tlâk phur suok ding chun ringumna a pawimaw hmasa tak. Sienkhawm tlâwmngâina chu ringumna a nih ti satliah el thei a ni nawh. Tlâwmngâina chang theina dinga sirbi pawimaw pakhat a ni chauh lem. Tlâwmngâi tak tak ni ding chun mi ringum ni a ngâi. Mi khêl inhlip, zum le zuor intuo, thlêng tlawr zuon, lunglêm neilo, mi dem hrât ta dingin ta dingin vân lêra ra ang a nih.
2. Huoisenna: Mi tlâwmngâi ni ding chun huoisen a ngâi nâwk a, chu chu mi tin nei thei a ni nawh. Mihriem hi ei inang vawng nawh. Pa le pa, kutpâr inkâk seng seng ti thei a ni nawh. Pa le pa bawk hi ei lo inthlâu a lo nih. Huoisenna boin tlâwm â’n ngâi thei nawh. Chu huoisenna chu tharum thawa chang thei a nih nawh. Piengpui huoisenna (inborn quality) a nih. Taksa pumduong ṭha le lienin thu a phur nawh. Lungril a nih. Sa huoi hmaa hnungtawl ngailo, a hmatâwnga ṭhang ngam, rem hriet le sa lungril khawm hre thei mi ni a ngâi.
3. Taimâkna:
Mi tlâwmngâi nina dinga lampui pawimaw pakhat nâwk chu taimâkna a nih. Taimâkna ṭhang loa tlâwmngâi tum chu kâwngvâra tui indaw tum ang a nih. A thei naw hul huou. Sin thaw pei ringawt ni lo, sin thaw chu Pathien châwibiekna ang hiela ngâia thawtu chu a nih. Pi le puhai huna tlangvâl inelna tak chu, ram rieknaa khawm a tho hmasa tak, a thaw hmasa tak, hmaṭhuoitu ni an tum hlak. Fâk ding kawnga chu a nuhnung tak. Bu silai zâwn thlo suok zing zing, sesun inchawng thei khawpa lo hma tienga hmûingîl ni a ngâi. Mi zâwmthaw ta dingin tlâwmngâi a thei nawh.
4. Tuorselna: Mi tlâwmngâi ni ding chun tuorsel a ngâi. Natna le rinumna tuor hrât ringawt a ni nawh. Pasalṭha tam tak chu thi ngamin hliemna tuok hai sien khawm na tuor hmêl an suklang ngâi nawh. Tlâwmngâi ding chun tuorsel khawm a ngâi a ni chu! Mei mei a ni nawh.
5. Zâidamna: Mi tlâwmngâi ni ding chun mi zâidam ni a ṭûl. Lungsen mei mei lo, nun innêm, thuok infuol ni a ṭûl. Chuong ang mi chu cho phâwk thei an ni nawh a. Thukhêl hmanga sâiphawr thei khawm an ni nawh. Lungsen le ṭawng tlâk tlâiloin del hai sien khawm, dam thluomin an dawn lem hlak. Mi nun ṭha, nun ngîl le zâidam chu mi inpâk an hlaw lem hlak.
6. Ngâidamna hauh: Mi tlâwmngâi thei chu ngaidamna hauh an ni tâwng hlak. Mî’n a chunga an thil suksuolna an hrietzing ngâi nawh a, an ngâidam hmak thei. Suksuol hi van hnuoi dân a nia, ngâidamna chu vân thil a nih ti hi an theinghil ngâi nawh.
7. Dâwtheina: Mi tlâwmngâi ni ding chun dâwthei a ṭûl. Mi ngâi dân, thlîr dân an pawmpui naw khawma, an ngâithlâk hlak. Mi dang ngîrhmun an hrietthiempui hlak. Thu ṭha lem, ngâi dân ṭha lem a um am tî’n an ngâi châng dêk hlak. Tlâng ruvuok le nga insem huna khawm mi dangin thlang hmasa hai sien tiin zâi an daw hrâm hrâm hlak.
8. Lunginsietna hauh: Mi dang, a bîkin rethei le pasiehai lunginsietna an hauh. An mihriem chanpui chauh an lunginsiet nawh a, thil hring, rannung bâka, thing le ruo chen, hnuoi le vân huop thei ditsakna le lunginsietna an neih. An hmaa mi hausa, neinung le mi rethei pasie ang khat vawng an nih. Lunginsietna ang khat sengin â’n inentirin an suklang hlak.
9. Ngilneina: Mi tlâwmngâi chun ngilneina hauh an nih. An thilthaw, an châng zie le ṭawngbâu chen ngilneinâ’n a sip a, an thla zâr hnuoiah um a hadam hlak. Mi dang siet theina ding an ngâituo ngâi nawh a, an thaw ngâi bawk nawh. Mi dang an îtsîk ngâi nawh a, mi tin chunga, ran chunga chen ngil an nei hlak.
10. Tiktlâi: Mi tlâwmngâi chu mi tiktlâi, thilphal mi an nih. An in kâwl le kiengah um, hmeithai le chansiehaiin mei chawk an en ngai nawh. Pi pu thuthlung “sem sem, dam dam” (nei ang ang, a thlum a al insem tlâng chu dam khaw suokna a nih) ti a taka hmangtu an nih a. “Ei bil thi thi” (a binga fâk bîk chu tlâksamna chauh ni lo, thina a nih) ti mani hringnuna chel tlat mi an nih.
11. Thuhnuoirawlna: Thuhnuoirawl, inphahnuoi le inngâitlâwm mi an nih. An chapo nawh a, ṭawng chaltlâi an hmang ngâi nawh. Inngâitlâwmna indik tak chu mani inhriet chienga inṭan a ni rawp hlak. Sahrâng lu vawi tam la ta hai sien khawm an uongpui nawh. An ṭawng tlâwm a, mi zâi ngâiin thu an hril hlak. Mâni tawtawrâwt an mût ngai nawh a, mi ṭhatna chauh hril nuom zâwng mi an nih.
12. Hawihawmna: Mi tlâwmngâi chu mi hawihawm an nih. An nêka naupang khawm nisien, an pu ding chu pu an tia, an pi ding ding chu inza takin pi tiin an ko hlak. Châng dân, um dân le ṭawngkam hmang an fîmkhur a, mi tin ngâinat le ditsak an hlawh hlak. Mani nêka upa lêm inza an thiem a, duâmna an nei nawh a, an chan ang peia an lung a âwi hlak. Vântlâng le mipui inkhâwmnaa entawntlâk nun an suklanga, ṭawngbâu nêkin an nunin thu an hril râwn lem hlak.
13. Mi hlim thei: Mi tlâwmngâi thei chu mi hlim thei an nih. Hmêl tlâi, biek inhawih, nêl um si, mi inzaum an nih. Hieng ang mi hi hlimhlawpa hlim loin, harsatna tinrêng an tuok khawmin an chanpuol an pawm thiem a, beiseinain hmathlîr an nei hlak. Mani le mani thlasie zâwnga lunginsiet loa, “takchapa” tia kam peta thilthaw mi an nih. Mi hlim thei an ni leiin, an kâwl vêla mi um hai ta dingin khawma hlimna, hadamna an tling. Thil hmatieng hrim hrim, â’n thim zâwng ni loa, a hlim um zâwnga thlîr mi an nih.
14. Bengvârna: Mi tlâwmngâi chu mi bengvâr an nih. A lang a chang ringawtin ṭawngbâu mâwi an hmang nawh a, sûngrila inthawka takna, thu takin nun an khal a. Ṭawngna ding hmun a hriet a, ṭawng nawna hmun khawm an thlier thiem hlak. An kâwla mi dang inphalam lo le lungmuong takin â’n inumtîr hlak. Sûngril tienga takna bawkin an nun a thunun hlak. (L.T. Pudaite, Mizo Tlangvâl, India Palai, phêk-249-251).
Tlâwmngâi ding chun sirbî sâwm palihai hraw a ngâi. Pathien thu tieng ei en chun thlarâu râ pakuo - hmangaina, lâwmna, inremna, dawtheina, ngilneina, ṭhatna, ringumna, zâidamna le insûm theina ei hmuh. Pi pu huna ṭhatna dân, a bîkin tlâwmngâina sirbihai dâm hi an va hei inmil thlap thlap de! Pi le puhaiin tlâwmngâina le lungril ṭhat tienga inthawka an khaw thlîr hin Khristien nun, ringtu nun khawm hi a sukchieng lemin an lang.
