HMAR CHRISTIAN THEOLOGY SUKHÂUSAK

VIRTHLI

~ Lal Dena

Ei chanchinbuah hin unaupa Carey L. Inbuon-in “Pi le Puhai Thlarâu Khawthlir Hmanga Hmar Khristien Theology Sukhâusa” le, hi le inzawma thusep dang dang a hung ziekhai hi ka lo tiem hlak a, nâ a ver khawp el. Ama L. Inbuon lekhabu ziek, “Pluralistic Inclusivism: A Viable School of Theology For Inter-Faith Relations”-ah hin “K.P. Aleaz’s Pluralistic Inclusivism” a sui bing a. A tâwi thei ang tâwpin hi theology hin sakhuo dang dang hieng Christianity, Buddhism le Islamism-hai hi mihriemna phur suok theina dinga hmangruo thuhmun an nih ti hi a sui tum tak chu a nih.

HMAR CHRISTIAN THEOLOGY SUKHÂUSAK


Hi chûng thu hi Carey L. Inbuon chun lekhabu’n phêk sâwmsari chauhin ziek sienkhawm, a thu fûn a muk ṭha a, a Sâpṭawng hi a ṭha êm êm bawk. Hi lekhabu hi Eastern Theological College, Jorhat, Assam, Department of Christian Theology-a L. Inbuon, Research scholar a ni laia a thesis ziek a nih nghe nghe.

Jorhat Eastern Theological College hin theory thar TRIBAL THEOLOGY an hung suklâr mêk a, a pawimaw khawp el. Hi zûl zui deuh hin Carey L. Inbuon-in HMAR THEOLOGY concept a hung hril uor hi ṭha ka tih. Theology tienga ka mi ngâisâng Rev. Dr. Royal Lalsangthang Pakhuongte le ei hnam sûnga theologian dang dang infin khâwmin HMAR THEOLOGY hi perspective dang danga inthawka suiin a concept hi chieng lemin hung siem suok (formulate) hai sien nuom a um ngêi. Hi hi thlarâu tieng bâka academic tieng khawm ṭhang la hung thar pei hai ta ding khawma Khristien nun khal dik dân inchûk ding ropui tak la hung ni thei a tih.

Hi thu hi kei theology tienga hrietna nei naw khawm hin keima tâwk tâwkin, ka lo invawi ve a. Ei rama Chanchin ṭha a hung lût khan, Zosâphai khan ei hnam rohlu le nunphung a pâwng a puiin hnephnâwla an mi siepêk a, ei nun chu Sâp nun la phâk tak tak bawk si loin chamlaka um ei nih. Pu L. Inbuon-in a hung rawt hi thil pawimawh tak a nih.

Ei ti dea chu “Isu panin pên khat bêk ei pên naw dî’m a nih?” tia ka âwk âwka ei sak nêkin, entirna Thangler hlaphuok, “Pi pu chena ka doral, thisen ralthuom (Isu Khrista thisen) hmangin hnêng ka tih” a hnuoi hrûl zâwnga, dam zieia, ei hang sak dâm hi ei râwlbâwk leh khawm â’n inhme bîk a, thâwkkhat loin ei zung le zâm a fang vêl hlak. Thlarâu thil khawm ei hnam hla thlûk hin a mî’n pal inthûktir lem a hawih. Muol mi lo liemsan tah Upa Dr. Lalnghawrlien-in “Ei hla tuolṭo, (Independent hlahai) ku hi ei hnam nunphung fe thlenga Pathien inlârna an nih” a lo ti hi chu â’n dik kher el. Tuitheikhuong ringawt leh khawm ei hla tuolṭohai sakin khawvar khawm a lo inhawih bîk, a hadam bawk.

Khristienna hi inghatna nei lo, boruoka inkhâi el a nih nawh. Khristienna, chanchin ṭha innghatna dingin atîrin Pathienin Judahai hnam nunphung a hung hmang a, Judahai khawm Pathien hnam thlang hiela hriet an nih. Ei hriet seng angin Juda hnama Isu a hung pieng a, Juda ser-le-sâng iengkim zâwmin a hung sei lien a; a tâwi zâwngin Chanchin ṭha a hung khêkpui le a tekhin thuhai po po khawm Juda hnam nunphung ruongâm sûnga mi vawng an nih. Nisienlakhawm, Khristien sakhua a fena taphawta Juda hnam nunphungin a zui pei ding tina ruok chu a ni nawh.

Asia ram Palestinaa inthawkin ram dang dangah Khristien sakhuo a hung indar a. India ramah khawm ṭhuoihruoi Thomas-in chanchin ṭha hrilin a hung mârtar pha a ni khah. Sienkhawm kum tam tak hnunga British ramper hlutsaktu pâwl hung zuiin Zosâphai an hung a. Anni râwi hin an hnam ṭawng le nunphung hung phursain chanchin ṭha an hung hril a. Ei hnam zie mâwi leh nunphung po po setan sinthawnna (setan workshop) ang hielin an mi ngâipêk a, hnephnâwlin an mi siepêk a nih.

Hi le inzûl hin Pu P. C. Lawmkunga chun hieng hin a lo ziek a, “Chu sakhua thar chuan Mizote nun pângngâi zir chiang hmasa loin Chanchin ṭha ngawr ngawr kha an rawn hmachhuan a. Mizote tih dân rêng rêng chu chanchin ṭha nêna inhmeh loh ai mahin Sâp khawsa zia nèna a inrem loh avângin an rawn sât thla rum rum mai a,” tiin.

Ei hnam zie mâwi mâksanin Sappui nun an mi zirtîr a. Ringtu hmasahai dâm kha hnam sam hla (national hair style) an inbântir a, anni luvaw dânin an invawtir a, sekhenhên kawrchung dum an inhâktir a, nghâwngawr le Sâp lukhum an khumtir a, hnampuon inbitirin, fiemthu thaw khawm an hawih. Hieng ringtu hmasa, ziek le tiem theihai hi Lushai Chrysalis bu ziek tu Anthony Mc Call lem chun “Kawrchung Dum Hâk Pâwl” (Black Coatists) a ti chuh!

Hieng hai rawi hi Zosâp hnungzuitu, Zosâphai tirtâwn, an inchûk ding syllabus le sapzek siemtuhai tarmit hmanga mani tiensim (history) le hnam nunphung (culture) en a, inzapuitu an nih. Mission station le sawrkâr office-ah sin inhnuoi-bân âttu, peon, mêngchâwl, zirtîrtu, ṭawnginlettu, ziek tu (clerk) dâmin an ṭhang tâwl. Indopui I le II-na sûng khan ṭênkhur chotu le miruong la pâwl labour corps-ah a sâng têla ṭhanghai ṭawnginlettuin an ṭhang tâwl khah mâw.

Anthony Mc Call-in “Black Coatists” (Kawrchung Dum Hâk Pâwl) a ti hai kha Sociologist-hai chun “Elite Group” (EG) an tih. Anni râwi hi Kohran le pawlitiks le sawrkâr sin thawnnaah ṭhuoitu thar an hung nih. Indopui II-na zoa pawlitiks tienga ṭhangharna thlifîm a hung hrâng ṭan khan hi EG-hai hi lal le a khâwnbâwl muolkil miṭhahai hung khingtu tak an hung ni nghâl a nih.

Awleh, hi tieng pang hi hril ding la tam sienkhawm mâksan hrîng ei ta, ei hril uor nuom tak British ram per hlutsak pâwl (British colonial officials) le Zosâphai lungril tak le an thilthaw dân a nih. Ramper hlutsak pâwl le an sipaihai chun an Kumpinu kuomah “Ka Lalpa (My Lord), Tu zet hin chu i officer-hai le i sipaihain India hmâr saka Mizo, Naga le hnam kawlhsenhai chu kan hne vawng tah a; kan nuom nuomin kan thu hnuoi, rorêlna hnuoiah kan sie tah,” tiin an hrilh.

Zosâp-in chu thu a lo hriet chun, Kumpinu kuomah va fein, “E heuh! Ka lalpa, i officer le sipaihain hnam kawlhsen an hne dân hi a hun tâwk nawh. Ralthuom le tharum hmanga hnêna hi hne tluontling a ni nawh. Hun sâwt naw tea, hnêa i ngâi, hnam kawlsenhai hi nanga laka an la hung hel ding a nih. Keini râwi fêng kan ta, “thuin” kan hne lem ding a nih,” a va tih a.

Kumpinu chun, “Iengtin am, hnam kawlsenhai chu thu ringawt chun va hne thei in ta,” tiin â’n dawn lêt a. Zosâp chun, “Pathien thu chanchin ṭha, va hril kan ta. In hnam sakhua bânsan inla, Pathien thu lo awi ta ro ie” tîng kan tah. An lungril le thlarâu chen kan vân hmin vawng ding a nih. Chuongchun, i laka hel ding um ta naw ni hai,” tiin a va hril a.

Kumpinu chun, “E heuh! Chu zet chu hnêna pumhlûm, hnêna indik a ni chu, va fe mawl ro,” a ti ta a. Chuongchun, Zosâp (missionary-hai) chanchin ṭha hril dingin an hung tah a nih. Thlarâu boral sandam dinga hung chu an ni ngêi. Chu chu ei ringhla nawh. 

Mingo ramper hlutsak pâwl (colonial officials) le Zosâphai mi sawp dân khah la hei inzâwt sei met inla. Mingohai khan an thaw dân hrim hrim kha ṭha lem vawnga ngaiin, ringtu hmasahai khan a tlûn a kâwia an thu zâwm vawng dingin an beisei. Eini lai a bîkin vângduoi thlâk am, vângnei thlâk, Zosâp le ramper hlutsak pâwlhaiin an mi um chil nawh a. Sienkhawm sawrkârna le inkeihruoi dâna Sâp thu kha lal thu ang vawng a nih. Eini khawma Pathien ang tluk deuh thawin ei en a hawih. Pu P.C. Lâwmkung ṭawngkam bawk zuk haw nâwk ei tih:

“Kan hnam nuna thil ṭha leh zahawm, kumkhaw tlaitluana inṭhuikhâwmna atâna an hman tam tak te chu an rawn sâm fai sak a. An vêng tih dâna min hruai ṭhin avâng khân vawiin thleng hian Mizote chuan veikhawr takin Sâp tih dân leh nun kan hmang chho va... Khawtlângah leh Kohranah thuhmun rengin he thil hian mi vaw lu hai a; vawiin thlengin ze nghet lo kan nei phah a. A chhan pawh min hringtu Sâpte khân thla kim lova min hrin vânga sawngnâwi kan ni tâk rêng vâng a ni. Finvârna leh chanchin ṭha kan dawnna hnârte an nih avâng erawh hi chuan eng lai mahin Sâpho hi kan ngâi nêp thei lo vang a. Amaherawhchu keimani khawsak phung dungzuia min kaihruai lova, kan hnam ziaah thil zawng zawng kha Setana workshop ang vek deuh thawa ngâia min sûttîr vek kha chu a pawi zia kan la hre dâwn chauh a ni.” Â’n dik ngawt el.

En chet chet hman rawh, ei hnam a thil hlu (traditional values) le Khristien ringnaa thil hlu (Christian values) dâm hi inkalna a um rêng rêng lêm ie. Khawvêl le a sûnga um po po siemtu chu Pathien ei tih a, ei biek a, châwibiekna hlasam, “Chunga Pathien, hnuoiah Pathien” tiin an lo insam hlak. Ringtu ei ni hnung khawmin ‘iengkim ama siem vawng a nih’ ei tia, chu Siemtu chu hawrawp pângngâi danglam dêr loin ‘Pathien’ ei ti nâwk a.

Khristien ei ni hma le ei ni hnunga ei biek chu Pathien pângngâi pakhat a nih. A danglam nawh. Our pre-Christian God is also our God after we became Christians. Khristien ei ni hma le ei ni hnunga thlarâu khawvêl ei ring dân khawm hi a danglam meuh nawh. Thlarâu khawvêlah pielrâl um dingin ei dinga. Chu chu Khristien thlarâu khawvêla paradise leh thuhmun a nih.

Ei Khristien hlaphuoktuhai lem chun ringtu ei ni hnung khawmin pielrâl hi an hmang nasa hle. Pielrâl nisa ka lungrilah a hung var tah. Pielrâl ka ngâi ka Lal lêngna. Pielrâl ni, Pielrâl ni. Pielrâlah châwlna inhawih a um. A danglamna met chu ringtu ni hma khan pielrâl kha thangsuohai thlarâu chauh lût theina a nih a. Ringtu ni hnung chun pielrâl chu Isu ringtu taphawt lût theina a nih.

Khristien ei ni hma le ei ni hnung thi hnunga thlarâu lampui ei ring dân hi thuhmun a nih. Ringtu ei ni hma chun thlarâu khan hmun pahni a sir a ṭûl a: hringlang tlâng le lunglo vadung, hawilo pâra inhuol. Mithi thlarâuin hringlang tlâng a tlung chun, a khuo a sâwt êm êm hlak. A sân chu hringlang tlânga inthawka hnung tieng a zuk thlîr lêt khan a khuo a suksâwt hlak leiin. Lunglo vadung a tlunga, lunglotui a dâwna, hawilo pâr a naah a zep chun, hnung tieng ngâina nei ta ngâi lo dingin, pi le puhai chun an lo ring.

Khristien ei ni hnung khawmin hi ring dân hi ei pei chuong nawh. Inpâkna hlaah hieng hin ei sak hlak:

Aw chu hmuna lênghai po chun, an ṭhe ta hai ngâi lo dingin, hringna lunglo tui an dâwn ta, an thliek lâwmna hawilo pâr leh. An va hei inrem thlep thlep de!

Pi le puhaiin nêka upa lem inzana an lo inchûktir dâm kha a lo va ṭha de aw! Nêka upa lem hmaah khan ṭît khawm an ti ngam nawh. Nunghâk lênga lo ṭawng zut zut hai khawm kha anni nêka upa an hung lût khan ui vawi ang el an nih. Khawtlâng ruoiṭhe nisien, mani nêka upahân buthlêng an pur hma chun an fâk hmasa ngai nawh. Mit rawng bâwl si loin, mani nêka upa lem hai mitmei vêng dêkin sin an thaw hlak. Mi nêka thaw râwn, a hmasa tak ni an tum hlak. Hi hi khawm hi chanchin ṭha inchûktirna le khawm â’n hme thlâwt el.

Tirko Paulâ’n upahai le târhai chunga um dân ding Timothe a lo hrilhhai leh khawm khan â’n hme bîk.

Pi le puhai huna man-le-muol ei la sunzawm pei. Sung-le-kuo, ki-le-kâu inthlung detna a suknghet zuol. Sum hlutna a hung danglam leia, nuhmei man, zuor man, mâk man ei sukdanglam mei mei a nih. Pi le puhai huna an thaw dân a bulṭhut tak (basic structures) kha a danglam chuong nawh.

Zosâphaiin khuong dâm kha pi le puhâ’n zu hmun chêng hlimnâ’n an hmang leiin a pâwng a puiin an theida. Mizorama harna ṭum hninaa khuong an hei lâk lût zet khan chu harna kha chappui kâng ang elin a kâng hum hum el a ni kha! Khuong, dârbengthek le ṭingṭanga Pathien châwimâwi ding dâm kha chu tiem fu âwm tak an na!

Eini lai khawm perkhuong ieng khawm pawi tâwk nawtu hi biekina ei lâk lûtna a la sâwt nawh. Khuongte le lâmin ama chu inpâk ro ti dâm an lo tiem âwm si a.

Mi ṭhenkhatin sikpui kût dâm hi Aigupta thil tia an hnephnâwl el dâm hi an hriet tlâwm lei a nih. Pi le puhâin sikpui kût an hmang dân le ei Krismas hmang dân hei tephme vak ei tih. Sikpui kût an hmang dingin a neinung haiin an rêlpuon ṭhahai a retheihai hmang dingin an pêk suok hlak. Sikpui kût chu inremna kût a ni leiin, tu khawm mani vêng le pansak panthlanghai leh thubuoi lo nei hai sien, inremna sa-ui tanna an lo siem hmasa hlak.

A tâwi zâwngin a nei le a nei naw inang khat vawngin sikpui kut hlim takin an hmang tlâng hlak. Entawn tlâk an va ni de!

Ei tulai Khrismas hmang dân chu hril sei a ngâi nawh. A nei le a nei naw ei inthlâu taluo ta! Khrismas tûk dâm hin ei khawtlângah, ei kohranah thuomhnaw thar nei zo lo, thawlâwm thaw thei lo, mei chawk en el dâm hi lo um pal an ti aw!

Ngâiven ei ta, chuong hai chu Khrisma-kum thar tlâkna khawp buhfai dâm, sum dâm lo ngaituopêk a ṭha. Hieng dâm ei ngaituo châng hin, pi le le puhai khan Isu Khrista hre si loin Khrista hnung hi a takin an lo zui lem a mani aw ti thei a nih.

Ei Khristien nun hi Sâphai le mi changkâng lem hai thaw dânin keihruoi tum loin, mani hnam zie le nunphungah inthawk lemin kei hruai, fêpui tum lem ei tiu. Hi kawnga hin midum hai khun an thaw hlâwk khawp el. Anni chun “Our Jesus is a Black” an ti tawp el. “Kan Isu chu mi dum a nih” an tina a nih. Chu umzie chu an nunphung ruongâm inthawkin an Khristienna an keihruoi tina a nih. Chuleiin eini khawm inennawn ei tiu.

Pi le puhai thlarâu khawthlîr hmanga Hmar theology sukhâusak hi thaw mâkmâw a nih.

Post a Comment

0 Comments
Post a Comment (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Learn More
Ok, Go it!
To Top