MY GINGERNESS-III

VIRTHLI
-Lalruotlien Hmar

“A Government is one which thinks about the poor, listens to the poor and which exists for the poor. Therefore, the new government is dedicated to the poor, crores of youth and mothers and daughters who are striving for their respect and honour. Villagers, Farmers, Tribal, Dalits and the Oppressed, this government is for them, for their aspirations and this is our responsibility.” – Shri Narendra Modi. (20 May 2014 Central Hall of Parliament, New Delhi)

AtlĆ¢ngpuiin, tlĆ¢ngram lohma nei dĆ¢n hi kum 5-9 sĆ»ngin a ram pumpui hi Ć¢n nei suo hlaka. BusĆ®k țan hma favĆ¢ng Ć¢wllen lai hin a kum nĆ¢wka ding lo Ć¢n thlang hlak Chu hun chu ‘PĆ¢m RorĆŖl’ Ć¢n lo tih. Kum a hung thara, lovĆ¢t seasonin a hung del nĆ¢wk nghĆ¢l hlak. Pasalha’n lo Ć¢n vĆ¢t hun a hin, nuhmeihai chun, Hmunphi pĆ¢r Ć¢n kĆŖk sup sup hlak. Hmunphi le aithĆ®ng season hi January-March thla sĆ»ng po a nih.


Ka nauin mi fĆ¢k inhnar rawi a tih: March thla tĆ¢wp tiengin lo  Ć¢n raw nĆ¢wk mawl mawla. KĆ¢ngzĆ®ng-a chun, nuhaiin, “ka nauin mi nauhai fĆ¢k inhnar rawi a tih” tiin, lova fe in thlĆ¢ichi thlĆ¢k chu Ć¢n țan nghĆ¢l hlak. Akum-a-tluonin, sinthaw season vawng, Ć¢wllĆŖn season a um thei tak tak nawh. Kum 1980 bĆ¢wrlai vĆŖl chen khan, tlĆ¢ngram ahin bu le bĆ¢l  thua, Ć¢n lĆ¢n todel ĆŖm ĆŖm hlaka. Chuleiin, muol hla tak tak neiha’n, Rabawk Ć¢n bĆ¢wl hlak a. Chu chu ‘PĆ¢wl Rabawk’ Ć¢n ti a; Ć¢n bĆ¢wlna hmun chu ‘BĆ¢wk Hmun’ ti’n Ć¢n ko hlak. PĆ¢wl Rabawka riek hi naupang, tleirĆ¢wl, nunghĆ¢k le tlangvĆ¢l hai khawvĆŖla ding chun, Five Star Hotel-a riek nĆŖka inhawi Ć¢n ti hun alo nih. Kristmas le Kumthar hmang hman naw pal inlau leiin, Bu thak Ć¢n inhĆ¢wmthaw ĆŖm ĆŖm hlaka, zĆ®ng khuo a var hma’n, raw-ser ĆŖng hnuoiah, lo hmuna buhai phurin, vĆŖl khat vĆŖl hnihai BĆ¢wk Ć¢n inhnai hman ta hlak. Tulai angin Mobile Phone-hai khawm ala um ve naw leiin, nunghĆ¢k le tlangvĆ¢l hai ta ding chun, sakhmĆŖl intawng lova tĆ»rnipui tlang tlai thlĆ¢k ding tak ngiel khawm dĆ¢wn zo lova, suol anga Ć®nzui ngei beiseiin, lo lamțhuom ahai ‘sĆ»lhna intliek’ Ć¢n thaw hlak. Kum 1980 zo tieng ruok hin chu, bu fĆ¢kkhawp nei tuma bu bil nei khuokhat a khawm kutpĆ¢r tliekkhawp chauh chauh Ć¢n um tah.. ThlĆ¢isum (cash crop) hieng aithĆ®ng, hmarcha, si, dum ei tihai hi Ć¢n uor lem tah.

State Assembly Rorel: AithĆ®ng le hmunphi season lai vĆŖl hin, SorkĆ¢r rorĆŖltuhai khawmin,  Ć¢n hmalĆ¢k dĆ¢n ding ngaituo’n Assembly-hai neiin Ć¢n lo buoi ve em ema. Chuonglai zing chun, keima tĆ¢wk tĆ¢wka kalo ngaiven le ka na kalo sitna tieng chu; kum 2014 Ć¢nthawkin 2017, kum 3 sĆ»ng zet hmunphi le aithĆ®ng kĆ¢rbĆ¢rna thu ah ei dau a thu ta leiin, ei umna Manipur SorkĆ¢rin, losinthawmihai hmasĆ¢wnna rurĆŖl indinna di’n, ruongĆ¢m ieng ang am  aw Ć¢n duong ding ? ti hi anih.

Manipur Legislative Assembly 21 Feb 2018 huna khan, Agriculture demands Rs. 260, 54, 32, 000. Tld. (TlĆ»k le ding awn) passed anih a. Hi zĆ¢t sumpui hin huon le lo nei mihai tha sang a sĆ¢wk zĆ¢ngkhai sawt diem aw …!. Manipur ahin Tribal tlĆ¢ngrama um mi nuoi 848317 ei na. Khawpui ah nuoi 111614 ei um bawk a. (2011 Census). A pumpuiin, Tribal mi nuoi 959931 ei um tina anih. Agriculture demand po hi sumfaia ei insem ding lo ni ta ang sien, Rs. 271 poisa 42 sengin ei chang ding tina anih. A bawphlawpa sumfai hi hang tiem chun kawng ro dĆŖng hle dingin Ć¢n langa. Anachu, ‘in budget and demands, development is but rare’, ti di’n a um nĆ¢wk hlak hi anih beidawng um chu. Asan pakhat chu, ringhla ruol lovin, SorkĆ¢r development sumhai hi 90 % vĆŖl plain-a hmang Ć¢n hlak lei anih. Ei umna State Manipur-a chu Shri Th Shyamkumar, Minister Horti & Soil Consertvation Dept le Dy CM ni bawk chu a ro rĆŖltu ding tak anih. Manipur a chu thil iengkim hi ‘inchĆ»na ram le nawr chawp’ vawngna ram Ć¢n leiin, tlĆ¢ngram mihai hin ei bei fĆŖt a țƻl el thei anih. Atu SorkĆ¢r ka tina bĆ®k ni lovin, atlĆ¢ngpui thu’n, thil țha tak tak Ć¢n hril țeuin, Ć¢n hril laia a țhanaw tak Ć¢nthaw nuom vieu hlak. Hun dang ang lovin, thil Ć¢n thaw țha vieu el thei bawk. DuthusĆ¢m a chu, tulaia hmunphi le aithĆ®nga ei dau sietzie dĆ¢m hi, Pu Th Shyamkumar-in, inlĆ¢rna’n hmu sien ka ti ngawt el …!

Ama bau ngeia a hril dĆ¢n nĆ¢wk pei chun, thlaira hieng sĆŖrthlum, aithĆ®ng, rĆŖngthei le a dang danghai siețhatna dingin ‘Cold Storage’ khawm District tinah bawl ani ding thu le hi sina dingin Rs 6 Cores SorkĆ¢rin a riruong thu a hril. Pu Biren-in thupuia a hmang, “Go to the Hills”, ati hi a tak Ć¢n thlungtir ani chun, ‘New Manipur’ chu TlĆ¢ngramah a pieng thei anih. ‘Let new Manipur arise from the hills and mountains’ ti tlĆ¢ng seng thei di’n tlĆ¢ngmi po po tlang khata ei um hun chu Ć¢n tah.

AithĆ®ng chĆ®ng ding chun nei chunga thaw chi anih:: KĆ¢mding insĆ»ng ta ding naw chun aithĆ®ng hi a sawisak Ć¢n tak khawp el. Chuellova, ‘zawr thei a ni dĆ®m, naw dĆ®m’, ti a risk lĆ¢ka bu le intleng hlak ani leiin.  Parbunga (L) Pu Laibatthang khan, aithĆ®ng bil siem hi Ć¢nhnik ve ĆŖm ĆŖm leiin, “AithĆ®ng chĆ®ngna ding ahmun ka hmu zo naw tĆ¢wp khawma, ka tapa bĆŖk chĆ®ng ka tih”, ati ngat anih. Ei ram hi a pĆ¢wn deu deuva. Sik-le-sa le boruokhai Ć¢n danglam pei bawka. Huon thlai le lohma thlaihai khawm a re deu deu. Mihriem hlak chu ei pung duok duok; ei ram delhai hlak lien sap chuong bawk lo.. Chuleiin, aithĆ®ng khawm ei chĆ®ng rĆ¢wn ang phu chun, ei product hi a tlĆ¢wm tiel tiel anih. Kum siet kum chu hrillo, ei rama a tlĆ¢wm deu deu el hi asan hrieta, a chĆ®ng hlĆ¢wk lem dĆ¢n lampui ngaiven hi a pawimaw anih:

1. Ei lo nei dĆ¢n: ‘Shifting Cultivation’ ei ti hin, ram a suk pĆ¢wn hrĆ¢t em em. Chuleiin, ei rampuihai khawm ei tuk-rĆŖm zova, je-upa khawm lova nei ding meu avĆ¢ng ta em em. Chuong ang bawkin, aithĆ®ng hai khawm hi je kel le je naupang hmun ahai a hlĆ¢wk thei tak tak nawh. Chuleiin, ei lo ramhai hi mithiemhai Survey inthawtira, a bil enkawl dĆ¢nhai Ć¢n mi’n hriettir a ngai an tah.

2. Achi țhatnaw lei le chĆ®ng dĆ¢n thar thawnaw lei:  VawisĆ»n hun chena ei aithĆ®ng chi thlĆ¢k hi a pĆ¢ngngai ala ni char char a. Chuleiin, a hlĆ¢wk ding angtakin, a hnuoi lo țha de sienkhawm, a țo dawk thei ta naw nisien a ang. Achi thar hlĆ¢wk chi hi thaw lem ta unla ei thaw fĆ»k el lem diem.. Chun, SorkĆ¢rin achi thar chĆ®ng dĆ¢nhai training mĆ®n thaw tir thei bawk sien.

3. SorkĆ¢r țhangpuina dawng phĆ¢klo: FĆ¢kfĆ¢wm zawng puma lohma inlien  chu thil namenlo anih. Vawikhat harsat hunlaia lo hang pur thei vat ding hieng Agriculture Loan dĆ¢m, Crop Insurance hai dĆ¢m le kawng dang danga hamțhatnahai (Agriculture Credit) hai dawng phĆ¢k ni unla chu ei product hi tam hrĆ¢t hle’ng atih.

3 March 2018/Parbung

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Learn More
Ok, Go it!
To Top