"A thought once awakened does not again slumber" -Thomas Carlyle.
Inlusu chu har fĂ®m lo a ni leiin thil ri amanih, keihartu um lo chun ama khâtin a har el thei nawh a. A hung har hnung khawmin inlusu ni chu a’n zak a, inlusu naw ni awmtakin a um hlak a. Chu chu ‘lemchang nun’ a nih
Hmar hnam hi inlusu ngirhmuna umin, áąhanghar el lovin a inlusu zui pei niin a’n lang a. Inlusu nia a’n langna point áąhenkhat chu a hnuoia hai hi a nih.
1. ṬAWNG THUAH:
“Ṭawng hi hnam a na, hnam hi áąawng a nih” an lo ti hlak. Mani hnam áąawng chu a mawi am, a mawi naw am; ngâinat le humhal chu a áąawng neitu mawphurna a nih. Sienkhawm, ngâisâng nĂŞkin, hnam danghai lâi inzapuiin ei thlauthlâk lem.
Mi hmasahaiin khawvĂŞl sakhuo mâksanin Kristien sakhuo an lo pawm a, Pathien thu an lo awi tah. Krista sandamna Chanchin Ṭha hi Lushai Hills-a inthawka ei dawng sâwng a na; thu le hla hrim hrim kha Lusei áąawng a lo ni bawk leiin vawisĂ»nni chen hin Lusei áąawng (tuta ‘Mizo áąawng’ an ti tah) hin a mi lo chĂ®m hne hle a. Mani áąawnga hlaphuok le sak chen kha thei lo ngirhmunah a um a. Vaikhawhnung- mani áąawnga Chanchin Ṭha Johan bumal tiem ding ei nei hnung khan ei chang a par áąan chau a nih. Sienkhawm , mani áąawng nĂŞka ngaisâng lem le sapáąawng ngainata ngaina pâwl ei bo nawh.
Ṭawng hi humhal lo chun a thi thei a. Khawvel áąawng tamtak a lo thi ta hrim a nih. Humhal ding chun ei insĂ»ngah bul áąana hmang a pawimaw. Chu zovah ruol le inpâwlnahai, office le dâwrhmunah, khawtlânga le kohranah sunzawm pei a áąĂ»l hle. Chu chu inlusĂ»k puma thaw thei a ni nawh. Ei inlusu sĂ»ng chu ei áąawng hin hma sawn naw nih a; hun sawtah damkhawsuok thei naw nih.
2. NIPHUNG INHMANG:
Hnam tinin niphung- kalchar & aidentiti an nei seng. Hmar hnam hi Mongoloid thla, ei áąawng khawm Tibeto-Burman áąawng kaupeng laia mi niin, ei tlângmi chanpuihai leh ei niphung inang tamtak a um a. Sienkhawm, tlawmtea danglamna an nei seng angin, Hmar khawm hin danglamna ei nei ve.
Tlângmi áąhenkhat hai, abĂ®kin, ‘Sinlungsuok zohnathlâk’ intihai le hin ei niphung inangna tamtak a um a. Ei inhnâipui zuol hieng- Lusei (Mizo), Thado (Kuki), Paite, Zou, Lai, Chin, etc. hai le ei inhranna / danglamnalem chu hnam danghai chun an hmu ngâi nawh. Sakhaw biek dân, inchei dân, lohma nei dân, in bâwl dân, nuhmei-pasal innei thuah, lâwmna le mithi sawngbâwl dân le a dang danghaiah sĂ»lkhat-suok, unau inhnai tak ei lo ni ngei el.
Hun hung fe peiin, ei niphung áąhenkhat ei inthlazal a, ngaisak lovin ei um pei. Kristien sakhuo ei zui hnung lem hin chu ei niphung- kalchar le aidentiti tamtak chu tisa thil le, kristien sakhuo le inkal anga ngâiin hnâwl, namthlĂ»k le hre hmang an lo ni tah. Hnam bĂ®k festival le cultural troupe ang zâwnga fiel ei lo ni a, ‘hnam lâm’ inentir huna hai hin ‘Fahrel tawk lâm’ (bamboo dance) bâk hi ei pholang kher ngâi ta nawh. Ei hnam lâm dang dang hai khawm hi pholang vĂŞng ei tiu.
Ei niphunghai (kalchar le aidentiti ) humhal lova ei um zing chun hnam dangin mi lakpĂŞk / mi’n chupĂŞk an tih ti inlâu a um hle. (Hmar puon áąhenkhat an mi’n chupui mĂŞk hih).
3. INTHURUOLNA THUAH:
Vânkhuphnuoia mihriem tukhawm inthuruol lo sûngkuo le hnam chu hlawtling, entawn tlâk le ngîr suok an um ngai nawh.
Ei hnam áąhuoituhai chau dem nâwm ei niu; a tukhawm hi inthuruolna thuah a thu chauva hretu, a takrama ruok chu a kaltu le inthuruolna hluotu ei ni nuom vieu.
Hnam inthuruol ni chu a áąhatzie ei hriet hle. Amiruokchu mi dang thaw ding chauvin ei dit a; eini ruok chu chier le indem ri naw chu hriet ding a vâng.
Hnam damkhawsuokna ding thilah inthuruol nachâng hrie hrie an dingchang pei a. Eini le eini ei insekhêk sûng hin mi hnamhaiin va râl an mi kâi san mêk zing !
4. DUTHUSÂMNA TUKVER:
Duthusâm nei lo mihriem chu mithi ang a nih. Hausa le rethei inkâr hla hle sienkhawm, hausa le retheihai khawmin chantâwk le mani hun tawng ang peia duthu sâmin, ei ni phâk lo le nei zo lo ding thila khawm duthu ei sâm hlak a. Ei duthusâm ei hmu le hmu naw chu thu dang ni sien la, in ropui le ngâidi inchung, zân huna arasi tiem malama zâlhmun remtu khawmin duthu tinrĂŞng ei sâm châng, zân-mang tieng chen a mi zui hlak. Ei duthusâm ram thlĂ®r chu inlang ruon ruona hmu châng a um a, chuong huna chun ei hlim a,. Duthusâmna mitthla chun chu rama chun a mi lo áąhuoi hlak.
Sienkhawm duthusâm chau a ni leiin a tak ram le hrilkhi chi an nawh a; duthusâmna tukvera inthawka thlîr chau a ni leiin a puitlingna ding chun hmabâk thaw ding tamtak a la'n tlar khup a nih.
Hmar hnam hi duthusâmna tukvera ei hmu ren ruon ang hin hang um takluo inla chu aw! Hnam tlâwmte ni inlakhawm chîntak naw tawp ei tih.
Ei pahnam bing ei inhnik seng ang hin Hmar hnam pumpui ta dinga hmathlĂ®r neiin, hnam ta dingin hma hang la inla, pahnam kaupĂŞng tinhai le hin lungril inpawtakin hang um inla, unau kâra inhrietthiemnawna dâm, unau hnam khat ei nina, tlatna muol dang lei le, pahnam áąawng hran nei leia mi dang anga inngâina neu neu hai dâm hi hang bi chieng inla, hnam ta dingin a va hlâwk âwm ngei ! Duthusâmna tukver a'nthawka hril insâwk chau thaw hi bânin, ei thaw thei ding hai bituk (target) siem ei tiu. Chu chun ei hnam inpumkhatna dinga duthusâmna tukvera ram thlĂ®r chu a áąhen-a zâr bĂŞk takramah inchangtir ngĂŞi a tih.
5. HMALÂK DÂN DING (YEAR PLAN & PROJECT) SIEM EI TIU:
Hmar hnam huop pâwl lien ak tak hieng- Hmar Inpui, HSA, HYA, HWA, HKI le a dang dang hai bâkah India khawpui tamtaka mi keiáąhuoitu Hmar Welfare Association-hai hin kum khat sĂ»nga ding ‘Year Plan & Project’ an nei seng ring a um.
Hieng pâwl lien bĂ®khai lai hin Hmar Inpui (HSA le HYA khawmin mawphurna lientak an nei) hi an hmadawm a lien hle a; hnam aiaw, nu le pa chan chang an ni leiin an sâwl hle a. HrisĂŞlna le varnaa inthuom dingin áąawngáąĂ˘ipui an mamaw hle.
Tienlai ei pi le puhai khan ‘Pâm RorĂŞl’ / Kum Bul RorĂŞl neiin, umni khâma ruoiáąhein kum thara an lo neina ding muol, chu zâu vât dân ding, an khawtlâng ináąhuoi dân ding, iengkima hmalâk dân ding fel tâwk tak (Year Plan & Project) neiin, ro an lo rĂŞl hlak.
Hmar hnam sĂ»nga nu le pa chan chang pâwlhai hin, ei hnam pumpui ngirhmun en peiin plan & project nei pei raw hai se. Hmar pahnam áąhenkhat hi state dang dangah indar nuoia um ei ni tâwl leiin ei so inphu them zing a, ngâituona fĂ®m le lung in-uoi tak neia rorĂŞl a va pawimaw ngei de.
Kristien sakhuo ei zui ta hnung hin, Pathienin thu le hlaah Hmar hnam hi unau hnam danghai chungah A mi'n chuongtir bĂ®k ni'n a’n lang. Chu dungzui peiin, ‘Chanchin Ṭha mansapui bângna’ ei inti hiel hlak hrim a. Mithiem tamtak sawrkar sin mâksana Chanchin Ṭha meiser sit a, damsĂ»ng hun hmang ral rawngbâwltu tiem khawp ei lo um nghe nghe.
Sienkhawm, a mak chu hi hi a nih. Kristienna le kohran pâwla hring vieu si, hnam thua chieng lo; hnam thu hril chu Pathien thu le inkal ang hiela ngaituhai hi an nih. Ei pastor hmasahaiin ei lungrila ‘chi’ (seed) an mi lo tupĂŞk, ei thlâk danglam el thei ta lo chu, Ram le hnam le politics-a hring chu tisa mi, vânram kai lo ding ti ngâidân hi a nih.
Tripura-a hin Hmar kohran iemani zâtin rawngbâwlna mission field an nei tâwl a. Year Plan & Project áąha tâwk tak an nei seng a, thawktu khawm Hmar áąawng hmang thei ngat an nih. Kohran pâwl tin thiltum inang tlânglâwn, langsâr deu chu ringthar lâklĂ»t ni tlângpui mei a tih. Ei Hmar hnam chanpui unau- Kaipeng, Chawrai / Chorei, Muoláąhuom (Molsom), Bawng, Bawngcher, Darlong, Halam, Hrangkhawl, Ranglong, Sakachep, etc. an tam ve a; ei Hmar history-a chun Hmar pahnam indik tak vawng an nih. Plan le project fel tâwk tak neiin hma la inla, ei thu le hlapui ding chu, ‘Hmar hnathlâk, unau suopui hnam / pahnamhai kâra ringnaa le hnama inlaichinna le inunâuna áąha lem siem’ ni sien la; vawisunni hin intum suok nuom an um kher ring a um naw ngĂŞi.
Ringnawtuhai ringnaah ei lâklĂ»t a, an piengthar kha vân hlâwkna a nih a, vân mipui an lâwm angin, hnama inchiengtir le a hnama piengtharna kha hnam hlâwkna, ei hnam lawmna a ni ve a. Chu chu Pathien ditnaw zâwng a ni chuong dim a ni! ? Ni love ! Pa Pathien lâwm a ta; hnam khawm lâwm hlĂŞng a tih. Chun, hnam pakhat ni dinga siem, umna’n a zir naw leia unau indar tahai inhmusuok le inzawngsuok chu a suolna um naw nih. Naupa tlânhmang chanchin a'nthawk khawm khan a chieng hle a nih.
BAWZUI NGHÂL DINGA ṬHA:
Hmar Inpui hin ‘Year Plan & Project’ áąha tâwk tak neiin, north east India state hran hrana ei unau Hmar pahnam tamtak-hai le inpâwltlângna / inrâwntlângna (seminar & consultation) hun hi kum khatah vawi 1/2 bĂŞk ei nei theina dingin an umna hmunah sir / kan hai sien, inbiekpui hlak raw hai se. Chuong ang bawkin, state level-ah, Region le Zone level-in ináąhe nâwk inla, hieng ang hin- Manipur, Meghalaya (unau Biete lâi), Tripura ( Kaipeng, Chawrai, Muoláąhuom (Molsom), Bawng, Langrawng, Chothe, Darlong, Halam, Hrangkhawl, etc.), Mizoram (Hmar pahnam tamtak nina inhre ta lohai bâkah Ngawn, Bawm, etc.); Assam (Barak valley-a Chawrai, Saihriem, Kaipeng, Aimol, etc. hai le NC Hills (Dima Hasao) district-a Khelma (Sakachep), Biete, Hrangkhawl); Nagaland (Jalukie sevĂŞla Hmar pahnam tamtak, Kuki hnuoia um tahai); Bangladesh rama Chittagong Hill Tracts le Myanmar ram Chin Hills-a unauhai lai dâm sirin, hrilpui ila. Chu zet chun Hmar hnam hi bĂŞl tlâk le umna tlâkah mi'n mi ngâi an ta; Hmar ni nuom hlĂŞng an tih.
Ringtu ei ni lei seka hnam inphatsan el dingin Bible-in a mi'n chĂ»ktir nawh. Sienkhawm, eini chu kohran pâwlah ei hring lem a, hnamin a châuphâ an ta hi. Hmar kohranhaiin ei unauhai lâia rawngbawltu an tirhai hi Pathien ram ta dinga thaw hlâwk anga ei ngâi lai zing hin hnam inunauna áąhiekdartu an sie (posting) ni theina lâi um thei a ni bawk.
6. INTUM SUOK HI:
August ni 27 - September ni 1, 2021 sûng khan Barak Valley Kuki Innpi President- Fonidhar Chorei (@ Ngirbulbum Aithingrok) le a ruolhai chun Songpijang, Haflong-ah Good Will Visit neiin Kuki Innpi Assam (KIA) hai leh inbiektlângna an nei a. Chorei pahnam hi Barak Valley-a hin tam tâwk tak an lo um ve. Chawrai (Chorei) hai hi Hmar pahnam an ni an naw?
Kuki-a an inzieklût dân zuk thlîr vat ei tih:
1. Kum 1974-in ‘Chorei Student's Union’ CSO) chu Sielmat, Churachandpur, Manipur-ah an indin a. Ei Hmar khuo ngeia an indin lai hin Hmar pahnam an nizie hriltu an um naw maw?
2. Kum 1978 khan ‘Tangpui Student's Association’ chu Manikchand, Karimganj, Assam-ah an indin nâwk a; ST list-ah a hrana inzieklĂ»t dingin an buoipui ta pei a;
3. Kum 1980-in ‘Tangpui Student's Association’ chun SDO (Civil) Karimganj, Sri A. Singh chu ST certificate thuah panin, SDO chun Kuki hnam kaupĂŞng anga ngâiin Pu Fonidhar Chorei chu ST certificate a pĂŞk tah;
4. Kum 1980 kum bawk SDO (Civil) thar Sri A H Huda, SDO (Civil) Karimganj chun Kuki an nina chieng taka a hriet naw leiin a pawm ngam nawh a. Chu beidawng chun ST certificate pe thei ding All Assam Tribal Sangha (AATS) kuomah an intlun a. Sienkhawm, Chorei ináąanna an chieng naw leiin ST certificate pĂŞk thuah harsatna an nei tah a;
5. Chuonga an ináąanna bul an buoipui mĂŞk lâi, Sri S. Barkakati lekhabu ziek besanin Chorei hnam chu Old Kuki hnam kaupĂŞng pakhat an nizie hriet hnungin Dhubri, Assam-a AATS inkhâwmpui chun pawm an nih.
6. Kum 1995 hma po khan official-taka pawmna a um nawh. Sienkhawm, Sri J I Kathar, IAS, DC Karimganj-in official-taka a ziek chu besanin, Chorei hnam chu Kuki hnam kaupêng pakhata um an ni tah. Khâng hun lai khan ei inlusûk san a; hnâr ri intlawk elin ei um san ni ngêi a ti maw!
Hun khâng chen ei lo inlusu a. Tuhin Barak Valley-ah Hmarin sawrkar kuomah ngĂŞnna siemin, State Act hnuoiah Hmar Autonomous District a hei nei meu chu, Assam sawrkarin, "In unauhai leh hung inrâwntlâng ro" a ti meu chu inlusu áąhanghar phut a hawi khawp el ! Unau inzawng nachâng hre lovin kum zabi tharah ei chuongkâi mĂŞk.
NC Hills (Dima Hasao) district, Jaintia Hills le Meghalaya-a unau- Biete / Biate-hai chu hnam dang anga inngâiin Hmar ni an nuom nawh . Chângsan pahnam hlak ‘Khongsai thlatu bul’ a inti a, Kuki-a khawm a chawngpu (neitu) takin an um ta bawk. Unau Hrangkhawl pahnam, Dima Hasao district-a constituency khat neihai khawm a hran hlawka umin, Hmar ni an inhriet nuom ta nawh. (Thubel: Hi a chung a pahnam Biete, Changsan le Hrangkhawl chungthu ei hung hril khi an pahnam pumpui chungthu a ni nawh. Manipur, Mizoram, Assam, Meghalaya le Nagaland a tamtak hai chu Hmar hnam indik tak an nizie inhre in, mi tamtak hnam thuoitu pawimaw tak tak sin chelin hnam tadingin rawng an bâwl a nih).
Unau Khelma (Sakachep)-hai khawmin chu chu an zui ve mĂŞk. West Karbi Anglong district-a unau Sakachep-hai ruok chu, Karbi Anglong Hmar Association (KAHA) áąhuoituhai hmalâkna zârin, Hmar hnam hnuoiah an um ve thung. Sienkhawm, tulâi hnai hin Art & Culture Deptt, Karbi Anglong Autonomous Council (KAAC) chun hnam tin palâi a ko khâwmnaah a hranin fielna a pĂŞk ve tlat. Hnam thuoituha'n hma la nghâlin an pahnam lĂ» deu hai leh inbiek nghâl a nih.
Manipur-a unau- Chiru, Aimol, Kom, Ranglong, etc. intum an suok vawng ta maw? Darlong pahnamhai, zani laia Kuki hnam hnuoiah ST-a an zieklût kha ei nakâwr a lum hlat hlat a, ei lû a lien nuom ngei!
Politics, pâwl le kohran rama áąhang ei lâk ang hin Hmar hnam hmangaina leh ei unâuhai chĂŞngna ram hai fangin, insuikhâwm nâwk zai rĂŞl dingin hma lo la ni inla, vawisĂ»nni ang hin ei unauhai hin inhranna lungril hi an nei ring a um nawh.
Hmarhai hi Sinlungsuok unau lâi hin sakhuona tieng; abikin thu le hlaah Pathienin A mi sie chunghnung bĂ®k vei leh; politics lamtluonga ruok hin chu ei inlusu a, ei áąhanghar hlei thei dĂŞr nawh. Ei hlahai khawm unau áąawng dangin an inlet sup sup hlak hi hnam danghai nĂŞka Pathien mi ditsak bĂ®kna ni thei a tih. Sienkhawm hmasâwn nĂŞkin ei la hnungtawl pei a, ei ngirhmun tak hi phâwngphawdet ang ei nih. A tâwpa lem chu Bible-a Esau-in upa lem a nina, a sangpa Jacob kuoma a’n hlân ngirhmun kha changin, ei nĂŞka naupang lem kuomah la'n hlân mei ei tih.
Darlong pahnam hi Hmar le Lusei pahnam infinkhâwmna, a hlawm liena RĂŞngpuiram (Tripura) lo thlangtlahai an nih. Chuong Hmar pahnam áąhenkhat, a hnunga Darlong pahnam anga zieklĂ»ta um tahai chuh:- Darngawn, Hrangchal, Hnamte, Khawlhring, KângbĂ»r, Chorai, Biete, Bawng, Buongpui, LungáąĂ˘u/LungáąĂ˘i, Neithâm, Pautu, Punte, Rawite, Saivate, Ṭhiek, Tlângte, Vângchhia/Vângsie, Vangkal, Varte, Vaiphei, Zate, Zongte, Zote, Tualte, Hekte, Hrangate, Tuahlawr/Tuolor, Khawzawl, etc. an nih. Hmar pahnam inziet hlawk, hnam dang lâi an zu um lei a, hnam hming thar phuok a, Hmar hnam anga zuk inngâi ta naw el hai hi Hmar Inpui le pâwl lien tak takhai hin unâu hnam khat ei nizie inhrilhrietna ei zu nei ta hrim hrim am ?
7. EI BUOINA - ST RECOGNISED LO:
Hmarhai chu Manipur, Assam, Mizoram le Meghalaya state-hai chauvah ST-a zieklĂ»t ei nih. Arunachal Pradesh, Nagaland le Tripura-a chun Hmar hnam hi ST list-ah ei áąhang ve nawh. Hi lei hin ei unau Tripura le Nagaland-a umhaiin ST/ Tribal certificate an lâk ding pha recognized hnam pakhat tak an ziek a áąĂ»l a nih (Tripura state tribal list-a record hnam 19 hai- Tripuri/ Debbarma, Reangs/Brus, Jamatia, Noatia, Uchoi, Chakma, Mog, Lushai, Kuki, Munda, Kour, Oram, Santhal, Bhil, Bhutia, Chaimar Sermai, Garo, Khasia, Lepcha, & Halam).
Darlong pahnam chun Kuki hnuoia hnam pakhat ve angin an pawm tlâng tah. Hmar ni nuom hle hai sienkhawm, Tripura-ah Hmar chu ST recognised list-ah a um ve si nawh. Nagaland-a Hmar tamtak hai khawmin ST certificate lâkna dingah Kuki niin ST certificate an lâk thei chau.
Hi chungchâng thu hi nuoma zuk suk danglam el thei a ni hri nawh. Indian constitution a zieklût a ni si leiin, eini ei chieng phawt a ngai.
Hieng state ei suklang haia hin Hmar population-a tiem sa lo, Hmar hnam ni si tamtak an um a. Ei inlusĂ»k kâr bĂŞl ding nei naw leiin áąang dang an mi bĂŞlsan lem an ta hi. ‘Iengtin am thaw inla ei unauhai hin hnam dang hming haw lovin, Hmar hming ngeiin ST certificate la thei vĂŞng an ta’ ti chu indawnna lientak a nih.
TLÂNGKÂWMNA:
Inlusu le har fîm ngirhmun inhlatzie ei hriet angin, hnam inlusu le hnam harfîm (var) inkâr khawm a lo hla ie. Hnam a lo inlusu a ni chun, chu hnam hmabâk chu an thim a, hnam dangin an nuom hun hunah sal anga manin, phierhnungkhîrin an khit thei zing a nih. Chu hnam chu êk benchek anga indarin, ngîrsuok nâwk ta ngai lo dingin nuoi bo ni tâng a tih.
Hmar hi hnam inlusu a lo ni el ta naw maw ? A nau le tehai hum nachâng hre lo, indar mêk, ko khâwm le insuikhâwmna dinga hmalâk tum bawk lo, a kâwl le kiengah ieng am, ieng thil am, ieng harsatna am a hmasuon ti hrim hre lovin, imû inhniktakin a lo inlusu zing annawm a nih ?
Ei ngirhmun thlĂ®rin, inlusĂ»kna a'n thawka har suok a, ei tho vat naw chun hmabâk a'n thim a. Ei áąawng le hnam thi ngei a tih.
