"A thought once awakened does not again slumber" -Thomas Carlyle.
Inlusu chu har fĆ®m lo a ni leiin thil ri amanih, keihartu um lo chun ama khĆ¢tin a har el thei nawh a. A hung har hnung khawmin inlusu ni chu a’n zak a, inlusu naw ni awmtakin a um hlak a. Chu chu ‘lemchang nun’ a nih
Hmar hnam hi inlusu ngirhmuna umin, į¹hanghar el lovin a inlusu zui pei niin a’n lang a. Inlusu nia a’n langna point į¹henkhat chu a hnuoia hai hi a nih.
1. ṬAWNG THUAH:
“Ṭawng hi hnam a na, hnam hi į¹awng a nih” an lo ti hlak. Mani hnam į¹awng chu a mawi am, a mawi naw am; ngĆ¢inat le humhal chu a į¹awng neitu mawphurna a nih. Sienkhawm, ngĆ¢isĆ¢ng nĆŖkin, hnam danghai lĆ¢i inzapuiin ei thlauthlĆ¢k lem.
Mi hmasahaiin khawvĆŖl sakhuo mĆ¢ksanin Kristien sakhuo an lo pawm a, Pathien thu an lo awi tah. Krista sandamna Chanchin Ṭha hi Lushai Hills-a inthawka ei dawng sĆ¢wng a na; thu le hla hrim hrim kha Lusei į¹awng a lo ni bawk leiin vawisĆ»nni chen hin Lusei į¹awng (tuta ‘Mizo į¹awng’ an ti tah) hin a mi lo chĆ®m hne hle a. Mani į¹awnga hlaphuok le sak chen kha thei lo ngirhmunah a um a. Vaikhawhnung- mani į¹awnga Chanchin Ṭha Johan bumal tiem ding ei nei hnung khan ei chang a par į¹an chau a nih. Sienkhawm , mani į¹awng nĆŖka ngaisĆ¢ng lem le sapį¹awng ngainata ngaina pĆ¢wl ei bo nawh.
Ṭawng hi humhal lo chun a thi thei a. Khawvel į¹awng tamtak a lo thi ta hrim a nih. Humhal ding chun ei insĆ»ngah bul į¹ana hmang a pawimaw. Chu zovah ruol le inpĆ¢wlnahai, office le dĆ¢wrhmunah, khawtlĆ¢nga le kohranah sunzawm pei a į¹Ć»l hle. Chu chu inlusĆ»k puma thaw thei a ni nawh. Ei inlusu sĆ»ng chu ei į¹awng hin hma sawn naw nih a; hun sawtah damkhawsuok thei naw nih.
2. NIPHUNG INHMANG:
Hnam tinin niphung- kalchar & aidentiti an nei seng. Hmar hnam hi Mongoloid thla, ei į¹awng khawm Tibeto-Burman į¹awng kaupeng laia mi niin, ei tlĆ¢ngmi chanpuihai leh ei niphung inang tamtak a um a. Sienkhawm, tlawmtea danglamna an nei seng angin, Hmar khawm hin danglamna ei nei ve.
TlĆ¢ngmi į¹henkhat hai, abĆ®kin, ‘Sinlungsuok zohnathlĆ¢k’ intihai le hin ei niphung inangna tamtak a um a. Ei inhnĆ¢ipui zuol hieng- Lusei (Mizo), Thado (Kuki), Paite, Zou, Lai, Chin, etc. hai le ei inhranna / danglamnalem chu hnam danghai chun an hmu ngĆ¢i nawh. Sakhaw biek dĆ¢n, inchei dĆ¢n, lohma nei dĆ¢n, in bĆ¢wl dĆ¢n, nuhmei-pasal innei thuah, lĆ¢wmna le mithi sawngbĆ¢wl dĆ¢n le a dang danghaiah sĆ»lkhat-suok, unau inhnai tak ei lo ni ngei el.
Hun hung fe peiin, ei niphung į¹henkhat ei inthlazal a, ngaisak lovin ei um pei. Kristien sakhuo ei zui hnung lem hin chu ei niphung- kalchar le aidentiti tamtak chu tisa thil le, kristien sakhuo le inkal anga ngĆ¢iin hnĆ¢wl, namthlĆ»k le hre hmang an lo ni tah. Hnam bĆ®k festival le cultural troupe ang zĆ¢wnga fiel ei lo ni a, ‘hnam lĆ¢m’ inentir huna hai hin ‘Fahrel tawk lĆ¢m’ (bamboo dance) bĆ¢k hi ei pholang kher ngĆ¢i ta nawh. Ei hnam lĆ¢m dang dang hai khawm hi pholang vĆŖng ei tiu.
Ei niphunghai (kalchar le aidentiti ) humhal lova ei um zing chun hnam dangin mi lakpĆŖk / mi’n chupĆŖk an tih ti inlĆ¢u a um hle. (Hmar puon į¹henkhat an mi’n chupui mĆŖk hih).
3. INTHURUOLNA THUAH:
Vânkhuphnuoia mihriem tukhawm inthuruol lo sûngkuo le hnam chu hlawtling, entawn tlâk le ngîr suok an um ngai nawh.
Ei hnam į¹huoituhai chau dem nĆ¢wm ei niu; a tukhawm hi inthuruolna thuah a thu chauva hretu, a takrama ruok chu a kaltu le inthuruolna hluotu ei ni nuom vieu.
Hnam inthuruol ni chu a į¹hatzie ei hriet hle. Amiruokchu mi dang thaw ding chauvin ei dit a; eini ruok chu chier le indem ri naw chu hriet ding a vĆ¢ng.
Hnam damkhawsuokna ding thilah inthuruol nachâng hrie hrie an dingchang pei a. Eini le eini ei insekhêk sûng hin mi hnamhaiin va râl an mi kâi san mêk zing !
4. DUTHUSĆMNA TUKVER:
DuthusĆ¢m nei lo mihriem chu mithi ang a nih. Hausa le rethei inkĆ¢r hla hle sienkhawm, hausa le retheihai khawmin chantĆ¢wk le mani hun tawng ang peia duthu sĆ¢min, ei ni phĆ¢k lo le nei zo lo ding thila khawm duthu ei sĆ¢m hlak a. Ei duthusĆ¢m ei hmu le hmu naw chu thu dang ni sien la, in ropui le ngĆ¢idi inchung, zĆ¢n huna arasi tiem malama zĆ¢lhmun remtu khawmin duthu tinrĆŖng ei sĆ¢m chĆ¢ng, zĆ¢n-mang tieng chen a mi zui hlak. Ei duthusĆ¢m ram thlĆ®r chu inlang ruon ruona hmu chĆ¢ng a um a, chuong huna chun ei hlim a,. DuthusĆ¢mna mitthla chun chu rama chun a mi lo į¹huoi hlak.
Sienkhawm duthusâm chau a ni leiin a tak ram le hrilkhi chi an nawh a; duthusâmna tukvera inthawka thlîr chau a ni leiin a puitlingna ding chun hmabâk thaw ding tamtak a la'n tlar khup a nih.
Hmar hnam hi duthusâmna tukvera ei hmu ren ruon ang hin hang um takluo inla chu aw! Hnam tlâwmte ni inlakhawm chîntak naw tawp ei tih.
Ei pahnam bing ei inhnik seng ang hin Hmar hnam pumpui ta dinga hmathlĆ®r neiin, hnam ta dingin hma hang la inla, pahnam kaupĆŖng tinhai le hin lungril inpawtakin hang um inla, unau kĆ¢ra inhrietthiemnawna dĆ¢m, unau hnam khat ei nina, tlatna muol dang lei le, pahnam į¹awng hran nei leia mi dang anga inngĆ¢ina neu neu hai dĆ¢m hi hang bi chieng inla, hnam ta dingin a va hlĆ¢wk Ć¢wm ngei ! DuthusĆ¢mna tukver a'nthawka hril insĆ¢wk chau thaw hi bĆ¢nin, ei thaw thei ding hai bituk (target) siem ei tiu. Chu chun ei hnam inpumkhatna dinga duthusĆ¢mna tukvera ram thlĆ®r chu a į¹hen-a zĆ¢r bĆŖk takramah inchangtir ngĆŖi a tih.
5. HMALĆK DĆN DING (YEAR PLAN & PROJECT) SIEM EI TIU:
Hmar hnam huop pĆ¢wl lien ak tak hieng- Hmar Inpui, HSA, HYA, HWA, HKI le a dang dang hai bĆ¢kah India khawpui tamtaka mi keiį¹huoitu Hmar Welfare Association-hai hin kum khat sĆ»nga ding ‘Year Plan & Project’ an nei seng ring a um.
Hieng pĆ¢wl lien bĆ®khai lai hin Hmar Inpui (HSA le HYA khawmin mawphurna lientak an nei) hi an hmadawm a lien hle a; hnam aiaw, nu le pa chan chang an ni leiin an sĆ¢wl hle a. HrisĆŖlna le varnaa inthuom dingin į¹awngį¹Ć¢ipui an mamaw hle.
Tienlai ei pi le puhai khan ‘PĆ¢m RorĆŖl’ / Kum Bul RorĆŖl neiin, umni khĆ¢ma ruoiį¹hein kum thara an lo neina ding muol, chu zĆ¢u vĆ¢t dĆ¢n ding, an khawtlĆ¢ng inį¹huoi dĆ¢n ding, iengkima hmalĆ¢k dĆ¢n ding fel tĆ¢wk tak (Year Plan & Project) neiin, ro an lo rĆŖl hlak.
Hmar hnam sĆ»nga nu le pa chan chang pĆ¢wlhai hin, ei hnam pumpui ngirhmun en peiin plan & project nei pei raw hai se. Hmar pahnam į¹henkhat hi state dang dangah indar nuoia um ei ni tĆ¢wl leiin ei so inphu them zing a, ngĆ¢ituona fĆ®m le lung in-uoi tak neia rorĆŖl a va pawimaw ngei de.
Kristien sakhuo ei zui ta hnung hin, Pathienin thu le hlaah Hmar hnam hi unau hnam danghai chungah A mi'n chuongtir bĆ®k ni'n a’n lang. Chu dungzui peiin, ‘Chanchin Ṭha mansapui bĆ¢ngna’ ei inti hiel hlak hrim a. Mithiem tamtak sawrkar sin mĆ¢ksana Chanchin Ṭha meiser sit a, damsĆ»ng hun hmang ral rawngbĆ¢wltu tiem khawp ei lo um nghe nghe.
Sienkhawm, a mak chu hi hi a nih. Kristienna le kohran pĆ¢wla hring vieu si, hnam thua chieng lo; hnam thu hril chu Pathien thu le inkal ang hiela ngaituhai hi an nih. Ei pastor hmasahaiin ei lungrila ‘chi’ (seed) an mi lo tupĆŖk, ei thlĆ¢k danglam el thei ta lo chu, Ram le hnam le politics-a hring chu tisa mi, vĆ¢nram kai lo ding ti ngĆ¢idĆ¢n hi a nih.
Tripura-a hin Hmar kohran iemani zĆ¢tin rawngbĆ¢wlna mission field an nei tĆ¢wl a. Year Plan & Project į¹ha tĆ¢wk tak an nei seng a, thawktu khawm Hmar į¹awng hmang thei ngat an nih. Kohran pĆ¢wl tin thiltum inang tlĆ¢nglĆ¢wn, langsĆ¢r deu chu ringthar lĆ¢klĆ»t ni tlĆ¢ngpui mei a tih. Ei Hmar hnam chanpui unau- Kaipeng, Chawrai / Chorei, Muolį¹huom (Molsom), Bawng, Bawngcher, Darlong, Halam, Hrangkhawl, Ranglong, Sakachep, etc. an tam ve a; ei Hmar history-a chun Hmar pahnam indik tak vawng an nih. Plan le project fel tĆ¢wk tak neiin hma la inla, ei thu le hlapui ding chu, ‘Hmar hnathlĆ¢k, unau suopui hnam / pahnamhai kĆ¢ra ringnaa le hnama inlaichinna le inunĆ¢una į¹ha lem siem’ ni sien la; vawisunni hin intum suok nuom an um kher ring a um naw ngĆŖi.
Ringnawtuhai ringnaah ei lĆ¢klĆ»t a, an piengthar kha vĆ¢n hlĆ¢wkna a nih a, vĆ¢n mipui an lĆ¢wm angin, hnama inchiengtir le a hnama piengtharna kha hnam hlĆ¢wkna, ei hnam lawmna a ni ve a. Chu chu Pathien ditnaw zĆ¢wng a ni chuong dim a ni! ? Ni love ! Pa Pathien lĆ¢wm a ta; hnam khawm lĆ¢wm hlĆŖng a tih. Chun, hnam pakhat ni dinga siem, umna’n a zir naw leia unau indar tahai inhmusuok le inzawngsuok chu a suolna um naw nih. Naupa tlĆ¢nhmang chanchin a'nthawk khawm khan a chieng hle a nih.
BAWZUI NGHĆL DINGA ṬHA:
Hmar Inpui hin ‘Year Plan & Project’ į¹ha tĆ¢wk tak neiin, north east India state hran hrana ei unau Hmar pahnam tamtak-hai le inpĆ¢wltlĆ¢ngna / inrĆ¢wntlĆ¢ngna (seminar & consultation) hun hi kum khatah vawi 1/2 bĆŖk ei nei theina dingin an umna hmunah sir / kan hai sien, inbiekpui hlak raw hai se. Chuong ang bawkin, state level-ah, Region le Zone level-in inį¹he nĆ¢wk inla, hieng ang hin- Manipur, Meghalaya (unau Biete lĆ¢i), Tripura ( Kaipeng, Chawrai, Muolį¹huom (Molsom), Bawng, Langrawng, Chothe, Darlong, Halam, Hrangkhawl, etc.), Mizoram (Hmar pahnam tamtak nina inhre ta lohai bĆ¢kah Ngawn, Bawm, etc.); Assam (Barak valley-a Chawrai, Saihriem, Kaipeng, Aimol, etc. hai le NC Hills (Dima Hasao) district-a Khelma (Sakachep), Biete, Hrangkhawl); Nagaland (Jalukie sevĆŖla Hmar pahnam tamtak, Kuki hnuoia um tahai); Bangladesh rama Chittagong Hill Tracts le Myanmar ram Chin Hills-a unauhai lai dĆ¢m sirin, hrilpui ila. Chu zet chun Hmar hnam hi bĆŖl tlĆ¢k le umna tlĆ¢kah mi'n mi ngĆ¢i an ta; Hmar ni nuom hlĆŖng an tih.
Ringtu ei ni lei seka hnam inphatsan el dingin Bible-in a mi'n chĆ»ktir nawh. Sienkhawm, eini chu kohran pĆ¢wlah ei hring lem a, hnamin a chĆ¢uphĆ¢ an ta hi. Hmar kohranhaiin ei unauhai lĆ¢ia rawngbawltu an tirhai hi Pathien ram ta dinga thaw hlĆ¢wk anga ei ngĆ¢i lai zing hin hnam inunauna į¹hiekdartu an sie (posting) ni theina lĆ¢i um thei a ni bawk.
6. INTUM SUOK HI:
August ni 27 - September ni 1, 2021 sûng khan Barak Valley Kuki Innpi President- Fonidhar Chorei (@ Ngirbulbum Aithingrok) le a ruolhai chun Songpijang, Haflong-ah Good Will Visit neiin Kuki Innpi Assam (KIA) hai leh inbiektlângna an nei a. Chorei pahnam hi Barak Valley-a hin tam tâwk tak an lo um ve. Chawrai (Chorei) hai hi Hmar pahnam an ni an naw?
Kuki-a an inzieklût dân zuk thlîr vat ei tih:
1. Kum 1974-in ‘Chorei Student's Union’ CSO) chu Sielmat, Churachandpur, Manipur-ah an indin a. Ei Hmar khuo ngeia an indin lai hin Hmar pahnam an nizie hriltu an um naw maw?
2. Kum 1978 khan ‘Tangpui Student's Association’ chu Manikchand, Karimganj, Assam-ah an indin nĆ¢wk a; ST list-ah a hrana inzieklĆ»t dingin an buoipui ta pei a;
3. Kum 1980-in ‘Tangpui Student's Association’ chun SDO (Civil) Karimganj, Sri A. Singh chu ST certificate thuah panin, SDO chun Kuki hnam kaupĆŖng anga ngĆ¢iin Pu Fonidhar Chorei chu ST certificate a pĆŖk tah;
4. Kum 1980 kum bawk SDO (Civil) thar Sri A H Huda, SDO (Civil) Karimganj chun Kuki an nina chieng taka a hriet naw leiin a pawm ngam nawh a. Chu beidawng chun ST certificate pe thei ding All Assam Tribal Sangha (AATS) kuomah an intlun a. Sienkhawm, Chorei inį¹anna an chieng naw leiin ST certificate pĆŖk thuah harsatna an nei tah a;
5. Chuonga an inį¹anna bul an buoipui mĆŖk lĆ¢i, Sri S. Barkakati lekhabu ziek besanin Chorei hnam chu Old Kuki hnam kaupĆŖng pakhat an nizie hriet hnungin Dhubri, Assam-a AATS inkhĆ¢wmpui chun pawm an nih.
6. Kum 1995 hma po khan official-taka pawmna a um nawh. Sienkhawm, Sri J I Kathar, IAS, DC Karimganj-in official-taka a ziek chu besanin, Chorei hnam chu Kuki hnam kaupêng pakhata um an ni tah. Khâng hun lai khan ei inlusûk san a; hnâr ri intlawk elin ei um san ni ngêi a ti maw!
Hun khĆ¢ng chen ei lo inlusu a. Tuhin Barak Valley-ah Hmarin sawrkar kuomah ngĆŖnna siemin, State Act hnuoiah Hmar Autonomous District a hei nei meu chu, Assam sawrkarin, "In unauhai leh hung inrĆ¢wntlĆ¢ng ro" a ti meu chu inlusu į¹hanghar phut a hawi khawp el ! Unau inzawng nachĆ¢ng hre lovin kum zabi tharah ei chuongkĆ¢i mĆŖk.
NC Hills (Dima Hasao) district, Jaintia Hills le Meghalaya-a unau- Biete / Biate-hai chu hnam dang anga inngĆ¢iin Hmar ni an nuom nawh . ChĆ¢ngsan pahnam hlak ‘Khongsai thlatu bul’ a inti a, Kuki-a khawm a chawngpu (neitu) takin an um ta bawk. Unau Hrangkhawl pahnam, Dima Hasao district-a constituency khat neihai khawm a hran hlawka umin, Hmar ni an inhriet nuom ta nawh. (Thubel: Hi a chung a pahnam Biete, Changsan le Hrangkhawl chungthu ei hung hril khi an pahnam pumpui chungthu a ni nawh. Manipur, Mizoram, Assam, Meghalaya le Nagaland a tamtak hai chu Hmar hnam indik tak an nizie inhre in, mi tamtak hnam thuoitu pawimaw tak tak sin chelin hnam tadingin rawng an bĆ¢wl a nih).
Unau Khelma (Sakachep)-hai khawmin chu chu an zui ve mĆŖk. West Karbi Anglong district-a unau Sakachep-hai ruok chu, Karbi Anglong Hmar Association (KAHA) į¹huoituhai hmalĆ¢kna zĆ¢rin, Hmar hnam hnuoiah an um ve thung. Sienkhawm, tulĆ¢i hnai hin Art & Culture Deptt, Karbi Anglong Autonomous Council (KAAC) chun hnam tin palĆ¢i a ko khĆ¢wmnaah a hranin fielna a pĆŖk ve tlat. Hnam thuoituha'n hma la nghĆ¢lin an pahnam lĆ» deu hai leh inbiek nghĆ¢l a nih.
Manipur-a unau- Chiru, Aimol, Kom, Ranglong, etc. intum an suok vawng ta maw? Darlong pahnamhai, zani laia Kuki hnam hnuoiah ST-a an zieklût kha ei nakâwr a lum hlat hlat a, ei lû a lien nuom ngei!
Politics, pĆ¢wl le kohran rama į¹hang ei lĆ¢k ang hin Hmar hnam hmangaina leh ei unĆ¢uhai chĆŖngna ram hai fangin, insuikhĆ¢wm nĆ¢wk zai rĆŖl dingin hma lo la ni inla, vawisĆ»nni ang hin ei unauhai hin inhranna lungril hi an nei ring a um nawh.
Hmarhai hi Sinlungsuok unau lĆ¢i hin sakhuona tieng; abikin thu le hlaah Pathienin A mi sie chunghnung bĆ®k vei leh; politics lamtluonga ruok hin chu ei inlusu a, ei į¹hanghar hlei thei dĆŖr nawh. Ei hlahai khawm unau į¹awng dangin an inlet sup sup hlak hi hnam danghai nĆŖka Pathien mi ditsak bĆ®kna ni thei a tih. Sienkhawm hmasĆ¢wn nĆŖkin ei la hnungtawl pei a, ei ngirhmun tak hi phĆ¢wngphawdet ang ei nih. A tĆ¢wpa lem chu Bible-a Esau-in upa lem a nina, a sangpa Jacob kuoma a’n hlĆ¢n ngirhmun kha changin, ei nĆŖka naupang lem kuomah la'n hlĆ¢n mei ei tih.
Darlong pahnam hi Hmar le Lusei pahnam infinkhĆ¢wmna, a hlawm liena RĆŖngpuiram (Tripura) lo thlangtlahai an nih. Chuong Hmar pahnam į¹henkhat, a hnunga Darlong pahnam anga zieklĆ»ta um tahai chuh:- Darngawn, Hrangchal, Hnamte, Khawlhring, KĆ¢ngbĆ»r, Chorai, Biete, Bawng, Buongpui, Lungį¹Ć¢u/Lungį¹Ć¢i, NeithĆ¢m, Pautu, Punte, Rawite, Saivate, Ṭhiek, TlĆ¢ngte, VĆ¢ngchhia/VĆ¢ngsie, Vangkal, Varte, Vaiphei, Zate, Zongte, Zote, Tualte, Hekte, Hrangate, Tuahlawr/Tuolor, Khawzawl, etc. an nih. Hmar pahnam inziet hlawk, hnam dang lĆ¢i an zu um lei a, hnam hming thar phuok a, Hmar hnam anga zuk inngĆ¢i ta naw el hai hi Hmar Inpui le pĆ¢wl lien tak takhai hin unĆ¢u hnam khat ei nizie inhrilhrietna ei zu nei ta hrim hrim am ?
7. EI BUOINA - ST RECOGNISED LO:
Hmarhai chu Manipur, Assam, Mizoram le Meghalaya state-hai chauvah ST-a zieklĆ»t ei nih. Arunachal Pradesh, Nagaland le Tripura-a chun Hmar hnam hi ST list-ah ei į¹hang ve nawh. Hi lei hin ei unau Tripura le Nagaland-a umhaiin ST/ Tribal certificate an lĆ¢k ding pha recognized hnam pakhat tak an ziek a į¹Ć»l a nih (Tripura state tribal list-a record hnam 19 hai- Tripuri/ Debbarma, Reangs/Brus, Jamatia, Noatia, Uchoi, Chakma, Mog, Lushai, Kuki, Munda, Kour, Oram, Santhal, Bhil, Bhutia, Chaimar Sermai, Garo, Khasia, Lepcha, & Halam).
Darlong pahnam chun Kuki hnuoia hnam pakhat ve angin an pawm tlâng tah. Hmar ni nuom hle hai sienkhawm, Tripura-ah Hmar chu ST recognised list-ah a um ve si nawh. Nagaland-a Hmar tamtak hai khawmin ST certificate lâkna dingah Kuki niin ST certificate an lâk thei chau.
Hi chungchâng thu hi nuoma zuk suk danglam el thei a ni hri nawh. Indian constitution a zieklût a ni si leiin, eini ei chieng phawt a ngai.
Hieng state ei suklang haia hin Hmar population-a tiem sa lo, Hmar hnam ni si tamtak an um a. Ei inlusĆ»k kĆ¢r bĆŖl ding nei naw leiin į¹ang dang an mi bĆŖlsan lem an ta hi. ‘Iengtin am thaw inla ei unauhai hin hnam dang hming haw lovin, Hmar hming ngeiin ST certificate la thei vĆŖng an ta’ ti chu indawnna lientak a nih.
TLĆNGKĆWMNA:
Inlusu le har fîm ngirhmun inhlatzie ei hriet angin, hnam inlusu le hnam harfîm (var) inkâr khawm a lo hla ie. Hnam a lo inlusu a ni chun, chu hnam hmabâk chu an thim a, hnam dangin an nuom hun hunah sal anga manin, phierhnungkhîrin an khit thei zing a nih. Chu hnam chu êk benchek anga indarin, ngîrsuok nâwk ta ngai lo dingin nuoi bo ni tâng a tih.
Hmar hi hnam inlusu a lo ni el ta naw maw ? A nau le tehai hum nachâng hre lo, indar mêk, ko khâwm le insuikhâwmna dinga hmalâk tum bawk lo, a kâwl le kiengah ieng am, ieng thil am, ieng harsatna am a hmasuon ti hrim hre lovin, imû inhniktakin a lo inlusu zing annawm a nih ?
Ei ngirhmun thlĆ®rin, inlusĆ»kna a'n thawka har suok a, ei tho vat naw chun hmabĆ¢k a'n thim a. Ei į¹awng le hnam thi ngei a tih.
