~ C. Kawldinglien Joute
Hrietnaw kârin nau tleirawl nei chu ka lo ni ve der el chu an tah. Chu chun kan insûng khawvêl khawm nasatakin a nghawngin, a her danglam bawk. Kan insûnga kan la tawnhriet lo danglamna hung um chu a san hriet tumin ngaituona hun tamtak khawm ka sêng bawk. Tleirawl khawvêl ka lo fe khêl ta hnunga chun kîr nâwkin, a tharin tleirawl khawvêl nunphung chu hriet ngei tumin ṭhang ka lâk thar nâwk a. Chu taka ka thil inchûk thar le mithiemhaiin tleirawl khawvêl an lo buoipuinaa inthawkin kei a ang bawk a ‘Nau Tleirawl ka nei ve tah’ ti tuhaiin an sawr ṭangkai tâk duoiin tiin hi thu hi ka hung ziek a nih.
Tleirawl chu tûm a na? Tleirawl chu naupang le puitling inkara um, naupang mizie fesan ta, puitling mizie la put phâk si lo chu a nih. Chuonghai chu kum 12-18 inkâr, mihriem mizie inchûktuhai chun an mizie izirin kum 12-14 inkâr le 15-18 inkâr khawmin an ṭhe bawk.
Tleirawl khawvêl chu hringnun laklaw hun a nih: Tleirawl nun hi ‘Danglamna Khawvêl a nih (Period of Change) an ti hlak a. Hi hi andik hlein ka hriet. An taksa a danglam in, an âwm bawr pawng ngailo a hung pawng a, hner hmul nei ngai lovin an hung nei a, a râwl a hung danglam bawk. Nuhmei le pasal a ‘physical change’ a um hlak. Chuongang bawk in an lungril a khawm psychological change tamtak a um hlak. Tleirawl chu a taksa le a lungrilah inthlâk danglamna a hung nei thut leiin a hringnun chu nun laklaw in a’n um tir a. A hun hmatienga a nêka naupang lem hai le puitling laia um inhawi ti hlak kha a hung inzak ta a. Mal taka um anga inhrietna a nei leiin ‘hringnun khawsawt’ takin a hun a hmang hlak. Hi lei hi nîng a ti Psychologist-haiin tleirawl khawvêl hi ‘hun khir le hun harsat’ tia an lo inbûk nasan chu!
Insûngah le puotienga Tleirawl mizie ṭhenkhathai: Khawmuol an hriet hlima inthawk nu le pa bula um inhawi ti le nêl êm êm hlaktu chun nu le pa bula ṭhung, um, an bula riek le lampuia intlawnpui hai chu rinum le inzakumah a hung ngaita a. A hmaa tir inhawi tak, ei tirna santak a hrietchieng hmaa tlândawk el hlak kha amaa mizie thar ‘inzakna’ um chun a tlâkbuok a. Mikhuol le inlêng nei chângin ama a lo inzak lem hlak. Hang tir chang khawmin mawng riktakin, vêl hni vêl thum tir hnungin ama hriet ding tâwk charin chier pumin kawtkhar a kân ṭawk ta hlak. Ngaidam inhni le thupha chawi harsa a ti bawk. A harsatna, lawmna hai hrilsuok ngam mang lovin lungrila a rûkin pai a nei hlak.
Thuomhnaw bal le insûng bal chu nghawk vieu si in, a sukfai ruok chu a tum chuong nawh. Ama taksa sukfaina tieng nasatakin ṭhang a lâk lai zingin a zâlna khuma puonpha le a chêngna pindan khawvêlhai ruok chu hrefel a tum chuong naw leiin a’n hnawk nuoi zing hlak. Nu le pa-in a ta dinga thuomhnaw thar an inchawk pêk hai chu ṭhing (a tulai nawh) ti zing pumin a’n bel tho. An mi ngaisang zâwnghai um dân le incheina entawn a nuom a, an thaw ngailo thaw sin an inhâwk bawk. Sakhuona tieng thil ngaithana le Kohran thilthaw ngainêpna a nei ṭan hun lai a nih.
A hmaa ṭawng nuom le biek inhawitak ni hlak kha biek le ko hlawsam a hung ni tah. Mani thudu tak amiruokchu a thua um ding tak tak ruok chun tlansie nawk si le, thil inti hre vieu si, a thil hriethai ngîr suokpui ngam bawk lo a nih. Ṭawng vîn le hal an theida a, enthlâk, ngaiven le ran khal anga khal zing inhawi a ti nawh.
Hienghai bâka hin tleirawl mizie tamtak i hriet ṭeu ka ring a. Chuonghai chu nangin lo belsa el lem rawh.
Enkawl ngai Tleirawl: ‘Tleirawl nau ka nei ve tah’ ti tu le tleirawl nau la hung nei ding mêk haiin tleirawla mizie thar hung pieng suok hi râl thlîr el lovin, an khawvêl hringnun laklaw enkawl thiem intak tak, le an nia nun danglamna um hi pawmpui le ṭhangpui an ṭûl tak zet a ni ti hre thar ei tiu. Ei enkawlna dinga sirbi pawimaw tlangpuihai chu:
1. Dawtheina nei: Tleirawl chun sawisêl le chierna ding tamtak an nei a, chuonglai zingin sawisêl ruokchu an theida thung. An tlingnawna le thawsuol hang sawisêl inla, ‘Nangkhawm iem i ni bîk leh?’ tiin a sawisêltu tlingnawna chu an inzâwt kuol hlak. Tleirawl khawvêl harsatna hrezingin dawthei takin an felna lai chu inpak pêkin, an felnawnahai chu hrietthiemna leh fîmkhur taka enkawl zui an ngai a nih.
2. Thuthlûkna siempui rawh: Tleirawl chun a hmatiengah thiltum le beiseina insâng tak a nei a. A thiltum le beisei sukpuitlingna dingin nawrlui lovin infui ṭhat le thuthlûkna indik siempui a mamaw a nih.
3. Taksa hrisêlna le thienghlimna: An taksa piengphung a hung inthlâk hin nuhmei-pasal tieng ngaituonain an lungrilah hmun a hluo naw theinaw leiin hiengang tiengpanga inchûktir le hrilhrietna ṭha pêk an pawimaw êm êm a nih.Tleirawl an ni laia nuhmei-pasal inchûktirna hi zamaw rawng kai a ei ngai hlak leiin mi tamtakin sex tiengah harsatna an tuok pha hlak a nih.
4. Hriet bîk an nuom: A thilthawnaa hriet bîk inhawi a ti a, chuleiin hriet a hlaw theina hmun/hun siem pêk a pawimaw a, an inhawk zawng hrietpuia, a thaw ṭhat ve um hai hrietpui (recognize) inhawi a tih hlak.
5. Ringhla lovin ringngam rawh: A thilthaw ding le a um dân ding i hrilhai chu a zawm ngeina dingin i ringngam zie inhriettir la, ringum dingin inpâk pumin, infui thar rawp hlak rawh. Ringhlana ṭhang der lovin ringngam rawh.
Lalpa'n rîla ra nau malsawmna a mi pêk hi mi petu ditdân a enkawltu ni a, Pathien ditdân a keiṭhuoi hi ei mawphurna a nih.
Hrietnaw kârin nau tleirawl nei chu ka lo ni ve der el chu an tah. Chu chun kan insûng khawvêl khawm nasatakin a nghawngin, a her danglam bawk. Kan insûnga kan la tawnhriet lo danglamna hung um chu a san hriet tumin ngaituona hun tamtak khawm ka sêng bawk. Tleirawl khawvêl ka lo fe khêl ta hnunga chun kîr nâwkin, a tharin tleirawl khawvêl nunphung chu hriet ngei tumin ṭhang ka lâk thar nâwk a. Chu taka ka thil inchûk thar le mithiemhaiin tleirawl khawvêl an lo buoipuinaa inthawkin kei a ang bawk a ‘Nau Tleirawl ka nei ve tah’ ti tuhaiin an sawr ṭangkai tâk duoiin tiin hi thu hi ka hung ziek a nih.
Tleirawl chu tûm a na? Tleirawl chu naupang le puitling inkara um, naupang mizie fesan ta, puitling mizie la put phâk si lo chu a nih. Chuonghai chu kum 12-18 inkâr, mihriem mizie inchûktuhai chun an mizie izirin kum 12-14 inkâr le 15-18 inkâr khawmin an ṭhe bawk.
Tleirawl khawvêl chu hringnun laklaw hun a nih: Tleirawl nun hi ‘Danglamna Khawvêl a nih (Period of Change) an ti hlak a. Hi hi andik hlein ka hriet. An taksa a danglam in, an âwm bawr pawng ngailo a hung pawng a, hner hmul nei ngai lovin an hung nei a, a râwl a hung danglam bawk. Nuhmei le pasal a ‘physical change’ a um hlak. Chuongang bawk in an lungril a khawm psychological change tamtak a um hlak. Tleirawl chu a taksa le a lungrilah inthlâk danglamna a hung nei thut leiin a hringnun chu nun laklaw in a’n um tir a. A hun hmatienga a nêka naupang lem hai le puitling laia um inhawi ti hlak kha a hung inzak ta a. Mal taka um anga inhrietna a nei leiin ‘hringnun khawsawt’ takin a hun a hmang hlak. Hi lei hi nîng a ti Psychologist-haiin tleirawl khawvêl hi ‘hun khir le hun harsat’ tia an lo inbûk nasan chu!
Insûngah le puotienga Tleirawl mizie ṭhenkhathai: Khawmuol an hriet hlima inthawk nu le pa bula um inhawi ti le nêl êm êm hlaktu chun nu le pa bula ṭhung, um, an bula riek le lampuia intlawnpui hai chu rinum le inzakumah a hung ngaita a. A hmaa tir inhawi tak, ei tirna santak a hrietchieng hmaa tlândawk el hlak kha amaa mizie thar ‘inzakna’ um chun a tlâkbuok a. Mikhuol le inlêng nei chângin ama a lo inzak lem hlak. Hang tir chang khawmin mawng riktakin, vêl hni vêl thum tir hnungin ama hriet ding tâwk charin chier pumin kawtkhar a kân ṭawk ta hlak. Ngaidam inhni le thupha chawi harsa a ti bawk. A harsatna, lawmna hai hrilsuok ngam mang lovin lungrila a rûkin pai a nei hlak.
Thuomhnaw bal le insûng bal chu nghawk vieu si in, a sukfai ruok chu a tum chuong nawh. Ama taksa sukfaina tieng nasatakin ṭhang a lâk lai zingin a zâlna khuma puonpha le a chêngna pindan khawvêlhai ruok chu hrefel a tum chuong naw leiin a’n hnawk nuoi zing hlak. Nu le pa-in a ta dinga thuomhnaw thar an inchawk pêk hai chu ṭhing (a tulai nawh) ti zing pumin a’n bel tho. An mi ngaisang zâwnghai um dân le incheina entawn a nuom a, an thaw ngailo thaw sin an inhâwk bawk. Sakhuona tieng thil ngaithana le Kohran thilthaw ngainêpna a nei ṭan hun lai a nih.
A hmaa ṭawng nuom le biek inhawitak ni hlak kha biek le ko hlawsam a hung ni tah. Mani thudu tak amiruokchu a thua um ding tak tak ruok chun tlansie nawk si le, thil inti hre vieu si, a thil hriethai ngîr suokpui ngam bawk lo a nih. Ṭawng vîn le hal an theida a, enthlâk, ngaiven le ran khal anga khal zing inhawi a ti nawh.
Hienghai bâka hin tleirawl mizie tamtak i hriet ṭeu ka ring a. Chuonghai chu nangin lo belsa el lem rawh.
Enkawl ngai Tleirawl: ‘Tleirawl nau ka nei ve tah’ ti tu le tleirawl nau la hung nei ding mêk haiin tleirawla mizie thar hung pieng suok hi râl thlîr el lovin, an khawvêl hringnun laklaw enkawl thiem intak tak, le an nia nun danglamna um hi pawmpui le ṭhangpui an ṭûl tak zet a ni ti hre thar ei tiu. Ei enkawlna dinga sirbi pawimaw tlangpuihai chu:
1. Dawtheina nei: Tleirawl chun sawisêl le chierna ding tamtak an nei a, chuonglai zingin sawisêl ruokchu an theida thung. An tlingnawna le thawsuol hang sawisêl inla, ‘Nangkhawm iem i ni bîk leh?’ tiin a sawisêltu tlingnawna chu an inzâwt kuol hlak. Tleirawl khawvêl harsatna hrezingin dawthei takin an felna lai chu inpak pêkin, an felnawnahai chu hrietthiemna leh fîmkhur taka enkawl zui an ngai a nih.
2. Thuthlûkna siempui rawh: Tleirawl chun a hmatiengah thiltum le beiseina insâng tak a nei a. A thiltum le beisei sukpuitlingna dingin nawrlui lovin infui ṭhat le thuthlûkna indik siempui a mamaw a nih.
3. Taksa hrisêlna le thienghlimna: An taksa piengphung a hung inthlâk hin nuhmei-pasal tieng ngaituonain an lungrilah hmun a hluo naw theinaw leiin hiengang tiengpanga inchûktir le hrilhrietna ṭha pêk an pawimaw êm êm a nih.Tleirawl an ni laia nuhmei-pasal inchûktirna hi zamaw rawng kai a ei ngai hlak leiin mi tamtakin sex tiengah harsatna an tuok pha hlak a nih.
4. Hriet bîk an nuom: A thilthawnaa hriet bîk inhawi a ti a, chuleiin hriet a hlaw theina hmun/hun siem pêk a pawimaw a, an inhawk zawng hrietpuia, a thaw ṭhat ve um hai hrietpui (recognize) inhawi a tih hlak.
5. Ringhla lovin ringngam rawh: A thilthaw ding le a um dân ding i hrilhai chu a zawm ngeina dingin i ringngam zie inhriettir la, ringum dingin inpâk pumin, infui thar rawp hlak rawh. Ringhlana ṭhang der lovin ringngam rawh.
Lalpa'n rîla ra nau malsawmna a mi pêk hi mi petu ditdân a enkawltu ni a, Pathien ditdân a keiṭhuoi hi ei mawphurna a nih.
