- Lrs Puruolte
(Hmar Inpui/Hmar Supreme House a affiliated body pakhat ve el chauh khawm nilo, hnam sunga pawl um hai laia chu a upa pawl, kum 80na khawm ni kum 2019 October 3 a lo hmang tah le a kum 81na ding hraw lai mek, hnam hmakhuo ngaia kawng dangdang haia hma la rawp hlak, Hmar Students' Association (HSA) in hnam hmakhuo ngaia hnam sunga mi rawnkai tak tak hai fielkhawma February 15-16, 1988 laia Guest House, Haflong, NC Hills, Assam, India a HSA Leader's Retreat an huoihawt áąuma thupui pawimaw taktak an lo chai tah laia khawm áąhangsa ve le an thutlukna, hmalak dân dinga áąhaa an hriet hai an lo zieksuokna lekhabu 'LUNGKHAM BANGNA' tia an ko a ngei khawm an lo inchuonsa le kha hun laia Dr. and Mrs. Rochunga Pudaite of Bibles for the World, Inc. ha'n Hmar Students' Association an Published pek a khawm inchuonsaa lo um tah kha, ka mimal ngaidân el nilo, a'ndik hlea ka hriet lei le Hmar Cultural Festival 2020 khawm January 23, 2020 sun le zan haiah Saidan Playground, Tuiáąhaphai, Churachandpur, Manipur ah Hmar Art and Culture Society, Manipur le Hmar Youth Association, Tuiáąhaphai Joint Headquarters hai áąhangruola an huoihawt ding lai khawm a lo ni bawk leh hril tharna hun remchang khawm niin ka hriet a, tiemtu taphawtin ngun taka ei lo ngaituo thar le ngaituo zawm/ngaituo nawn rawp dinga ditna leiin 'Kalchar le Kalcharal thu' hi "Hmar Culture le Cultural (Kalchar le Kalcharal 'Kalchural' tia lamrik) chu ieng am ani a?" ti thupui a hmangin ka hung tlangzar a nih. Hi taka HSA Leader's Retreat hril a um a hin HSA Ṭhuoituhai bakah fiel bĂ®k mi rawnkai 67 lai an áąhang a, Dr. Rochunga Pudaite le Pu L. Keivom in an inrâwi a nih. Chuleiin a pawimaw hle a nih, ti lo hei chieng hmasa phawt inla nuom a um...)
Hmar Culture le Cultural (Kalchar le Kalcharal 'Kalchural' tia lamrik) chu ieng am ani a? ti indawnna hi Hmar áąawnga hang hrilfie dan ding tak le tawifel deua dawn ding chun 'Hnam Aidentiti/Identity (Ei nina/mizie indik tak) mihaiin an hriet theina tak kha Kalchar/Kalcharal hi a nih ti inla suol naw tak a tih.
Chu umzie chu hnam mizie, nunphung le ser le sânghai hrilna áąawngkam a nih. Fâk le dâwn zawng dân, sakhuo ring dân le hmang dân, chĂŞngna leilung le sik le sa le inzawla khawsak ei relbâwl dânhai, thu le hla ei kei dânhai, sum le puon ei thawsuok dânhai le mihriemin ei chĂ®ng taphawt, ei hnam nuna hung inlanghai kha ei kalchar/kalchural chu an nih.
Entirna'n - Changalhme, chialhme, hme but, chârtang, hmarchadeng le hmepawk tihai ang dam hi Hmar kalchar laia a langsâr pâwl an nih.
Mihriem nun ang bawkin kalchar hi nitina insiem le inthlâktung pei a nih. Kristien sakhuo a hung lĂ»t hma-a ei ngaisâng le hlut zâwnghai chu kristien sakhuo a hung ni hnunga inzirtirna leh a'n mil naw tamtak a um leiin chuonghai chu bânsan an na, kristien kalchar-in ei hung thlak tah a nih. Insuk sakhawmi áąhenkhatin 'kalchar' hming sâm phawta pi-le-puhai chĂ®ng dân hluia kĂ®r nawk ding anga inngaina an nei hi a thlĂ»ka an buoi lei a nih. Hnam lâm (cultural dance) áąhenkhat, kristien sakhuo a hung lĂ»t hnunga bânsan tah, hnam pakhat ei ni ngei ti inentirna dinga an insĂ®r dâm hi suola lo ngai pawl an um! Pi-le-puhai chĂ®ng dân taphawt suola bel ding an' chun ei thlai suong dân le ei bu fâk dân chen hi suol a ni vawng el ding a nih...
Tulaia ei kalcharal lâm thar chu sakhuo hla saka lâm hi a nih. Pi-le-puhai lâm leh hang tekhin chun inzapui a umin umzie a nei tlawm a, a zalên taluo. Amiruokchu, ei kalchar thar a ni tlat a, ei pawmzam a ngai a nih. Ei lâm dân mihaiin an insîr ruok chun ei lung a sen nuom el!... Chu chun ei kalchar thar, lâmna thuah, a pawnlângzie a suklang. Sakhuo leh inzawma Pathien ropuina hrilna dinga Vaihaiin lâm chi hrang hrang an hung chîng suokhai leh chu hang tekhi ngaina a um nawh.
Tuta Hmarhai kalchar khaltu tak chu Kristien Sakhuo hi a nih. Hi sakhuo hi an hmang dân a lutinle nasa po leh Hmarhai kal pĂŞn a khak buoi nasa el a nih. Kohrana ináąhena a hung um chun Hmar hnam inthuruolna a hung sukchâu a. A thu tieng le a hril tieng hrât a, a thaw tieng ruok chu inhlemsan seng tumna nun chu hnam hripui a hung ni tah a nih.
Hi ang hun hi Europe ramah kum zanga neka tam lo liemtah khan an lo tawng tah a. Vangneithlaktakin kum zabi 16 le 17 A.D. vĂŞl khan Kristien sakhuo inchĂ»kna áąha ni lem awma an hriet, hrilfiena thar chu huoitakin Martin Luther hai, John Calvin le mi dangdangin an hung kheksuokpui ngam a. Pathien biek dân áąhatak chu sinthaw a nih ti an hung inchĂ»ktir a. Thilthawa Pathien chawimawi le sukropui tumna nun an hung nei a inthawkin a ni telin mihaiin thil thar an hung hmusuok a, Industrial Revolution tia an hril huoihuoi hlak kha a hung tlung a nih.
Chu hamáąhatna siper chun British hai hmangin India hmar sak ram khawm a hung dĂŞng a, chuchu tlangmi tam lem kalchar thar innghatna ban a hung ni tah. Vangduoithlâktakin, kristien sakhuo an hung putlĂ»t ruola an kalchar an hung sawmlĂ»t chu mi tamtakin an hriet hrang naw a. An kalchar áąhahai lâklĂ»t nĂŞka an nun pawleu lo kawpi/lo entawn tum áąalna lungril chun tlângmihai nun a khal buoi hle. Chu ngĂ®rhmun a chun Hmarhai khawm an intâng ve a nih.
Hi kalchar thar hung lĂ»t hin Hmarhai nunah ieng ang tawpin am sĂ®kinsawina a siem ti hi sui suok ruol a ni nawh. Pipu nuna an ngaisâng tak chu thangsuo zo a nih. Chu ngĂ®rhmun chu kristien sakhuo inchĂ»ktirna/inzirtirna hnuoiah chu piengthar taphawtin an chang thei vawng. Chuleiin, kristien kalchar thara chu piengtharhai chu mi ngaisâng, nuhmei-pasal ding khawma ditum an nih. Chu ngĂ®rhmun chu chang tumin a mimirin áąhang an lâk a. Chuleiin Hmarhai lai hin piengthara insâl, sĂ»ngrila ruok chu tharna nei lo, hmaithinghawng bun an tam ĂŞmĂŞm. A kohran a áąhahnemngai pawl hlakin beiruol an tih, ináąhi puma hnaw buoiin, ngaituona ril le fĂ®m hmanga lung tlĂ»kna siem hman lovin mihai chu an inpiengthar luitir a. Hienga a lema indawr le inhlemtawnna a hung tam hin hnam mizie a kei buoi nasa ĂŞmĂŞm. Hi kalchar thar hi bân vat a áąha.
Kristien ni leia Saphai kalchar pawleu, anni khawma an dit nawhai chu inbel áąĂŞpáąĂŞp tumna lungril (Hmar/tlangmi) kristienhai lai a um leiin hnam nunphung a khĂ®k buoi thei hle. An inchei dân, an lâm dân, an hla sak dân le thil dangdang kawpi/entawn phetphet tumna a lien a; an intodelna nun le an taimaknahai ruok chu kawpi/entawn tumna a tlawm hle. Hnam varhai chun intodelna nun hi an ngĂ®rhmun a'n sang po leh an chawisâng deudeu. Hmarhai ruok chun intodelna nun bânsân an tum ve thung! A khawtlâng hang en inla, sinthaw lova fâk zawng tum, sawrkara inthawka ram suk hmasawnna dinga sum an hung sangsawnhai a thlawna lo fâkrĂ»k áąĂŞpáąĂŞp nuom pawl an tam deudeu. Sinthaw lova hlaw la thei chu mifela ngai an ni tah!...
Kohran tieng hang ngha inla, Sap rama inthawka chawmna hung, a thlawna lo fâk dân ngaituo'n kohran mipui an inkhak buoi a. Kohran indarna san khawm hi chĂ®ktaka sui chun ringna thua chel dân inanglo lei nĂŞkin Sap rama inthawk chawmna sum thu lei tak niin a'n lang lem. Hmarhaiin an thaw ding pawimaw chu an pi-le-puhai anga intodelna nun ngaisâng a, chu buláąhuta inthawka kalchar thar indin chu a nih.
Thlarau tienga rivaival an mamaw ang bawkin Hmarhaiin kalcharal rivaival an mamaw. Hnam nun thila harna rĂ»npui a tlungna hmun taphawtah mani áąobul, ser le sâng, thu le hla hluihai le hnam thil rĂŞngrĂŞng hriet le sui châkna a hung um a. Chuonga mani zuk insuilĂŞtna-a inthawk chun hnam hang tuoithar nuomna lungril a suok rawp a; hnam inlusu le áąĂ˘msawl invawihai khawmin hartharna an chang hlak. Hi kalcharal rivaival hi hla-a dâm, thu-a dâm sin a thaw chau ni lovin pawlitiks le sakhuona chenah inpumkhatna le hrâtna thahrui a pĂŞk hlak. Kalcharal rivaival nei theina dinga hmangruo pawimaw chu Hmar Cultural Society (HCS) tuta Hmar Art and Culture Society tia ko tah le hung ni tah dâm hi a nih. Vangduoithlâktakin, HCS hi/kha kum tam a inlusu a, a hung harsuok nawk tah a, lawm a um tak zet. HCS tia ko lai hun a khan HCS áąhuoina hnuoiah hin kha hma khan hnam tadinga thil hlawk taktak thaw a lo ni ta hlak a, thaw thei ding khawm a hau. HACS khawm mivar le bengvar taktak hai enkawl le áąhuoi hung ni zawm peiin hnam tadinga hlawk le hmathlĂ®r sei tak nei thil a hung thaw pei lo beisei ei tih.
Ei thupui le inzawma hril ding tamtak um sienla khawm tuta áąum a ding chun dittawk phawt ei ta, hun remchang ah la sunzawm nawk pei tum ei tih.
Hmar Cultural Festival 2020 a hin khawvel pumhuopa Hmarhai tadinga ra áąha iemani tak hung suok pha ngei dingin ka ditsakna insangtak ka'n hlan. Chulai zinga chun Hmar Kalchar/Culture hi a hausaa áąhangthar peiin an hrietfie a, Hmar ha'n kalchar áąha ei neia ei vawnghim zing dit a um leiin hmatieng peiah ngaituona hmang nasa nawk zuol inla nuom a um...
Hmar Kalchar/Culture vul zing raw seh!
(Hmar Inpui/Hmar Supreme House a affiliated body pakhat ve el chauh khawm nilo, hnam sunga pawl um hai laia chu a upa pawl, kum 80na khawm ni kum 2019 October 3 a lo hmang tah le a kum 81na ding hraw lai mek, hnam hmakhuo ngaia kawng dangdang haia hma la rawp hlak, Hmar Students' Association (HSA) in hnam hmakhuo ngaia hnam sunga mi rawnkai tak tak hai fielkhawma February 15-16, 1988 laia Guest House, Haflong, NC Hills, Assam, India a HSA Leader's Retreat an huoihawt áąuma thupui pawimaw taktak an lo chai tah laia khawm áąhangsa ve le an thutlukna, hmalak dân dinga áąhaa an hriet hai an lo zieksuokna lekhabu 'LUNGKHAM BANGNA' tia an ko a ngei khawm an lo inchuonsa le kha hun laia Dr. and Mrs. Rochunga Pudaite of Bibles for the World, Inc. ha'n Hmar Students' Association an Published pek a khawm inchuonsaa lo um tah kha, ka mimal ngaidân el nilo, a'ndik hlea ka hriet lei le Hmar Cultural Festival 2020 khawm January 23, 2020 sun le zan haiah Saidan Playground, Tuiáąhaphai, Churachandpur, Manipur ah Hmar Art and Culture Society, Manipur le Hmar Youth Association, Tuiáąhaphai Joint Headquarters hai áąhangruola an huoihawt ding lai khawm a lo ni bawk leh hril tharna hun remchang khawm niin ka hriet a, tiemtu taphawtin ngun taka ei lo ngaituo thar le ngaituo zawm/ngaituo nawn rawp dinga ditna leiin 'Kalchar le Kalcharal thu' hi "Hmar Culture le Cultural (Kalchar le Kalcharal 'Kalchural' tia lamrik) chu ieng am ani a?" ti thupui a hmangin ka hung tlangzar a nih. Hi taka HSA Leader's Retreat hril a um a hin HSA Ṭhuoituhai bakah fiel bĂ®k mi rawnkai 67 lai an áąhang a, Dr. Rochunga Pudaite le Pu L. Keivom in an inrâwi a nih. Chuleiin a pawimaw hle a nih, ti lo hei chieng hmasa phawt inla nuom a um...)
Hmar Culture le Cultural (Kalchar le Kalcharal 'Kalchural' tia lamrik) chu ieng am ani a? ti indawnna hi Hmar áąawnga hang hrilfie dan ding tak le tawifel deua dawn ding chun 'Hnam Aidentiti/Identity (Ei nina/mizie indik tak) mihaiin an hriet theina tak kha Kalchar/Kalcharal hi a nih ti inla suol naw tak a tih.
Chu umzie chu hnam mizie, nunphung le ser le sânghai hrilna áąawngkam a nih. Fâk le dâwn zawng dân, sakhuo ring dân le hmang dân, chĂŞngna leilung le sik le sa le inzawla khawsak ei relbâwl dânhai, thu le hla ei kei dânhai, sum le puon ei thawsuok dânhai le mihriemin ei chĂ®ng taphawt, ei hnam nuna hung inlanghai kha ei kalchar/kalchural chu an nih.
Entirna'n - Changalhme, chialhme, hme but, chârtang, hmarchadeng le hmepawk tihai ang dam hi Hmar kalchar laia a langsâr pâwl an nih.
Mihriem nun ang bawkin kalchar hi nitina insiem le inthlâktung pei a nih. Kristien sakhuo a hung lĂ»t hma-a ei ngaisâng le hlut zâwnghai chu kristien sakhuo a hung ni hnunga inzirtirna leh a'n mil naw tamtak a um leiin chuonghai chu bânsan an na, kristien kalchar-in ei hung thlak tah a nih. Insuk sakhawmi áąhenkhatin 'kalchar' hming sâm phawta pi-le-puhai chĂ®ng dân hluia kĂ®r nawk ding anga inngaina an nei hi a thlĂ»ka an buoi lei a nih. Hnam lâm (cultural dance) áąhenkhat, kristien sakhuo a hung lĂ»t hnunga bânsan tah, hnam pakhat ei ni ngei ti inentirna dinga an insĂ®r dâm hi suola lo ngai pawl an um! Pi-le-puhai chĂ®ng dân taphawt suola bel ding an' chun ei thlai suong dân le ei bu fâk dân chen hi suol a ni vawng el ding a nih...
Tulaia ei kalcharal lâm thar chu sakhuo hla saka lâm hi a nih. Pi-le-puhai lâm leh hang tekhin chun inzapui a umin umzie a nei tlawm a, a zalên taluo. Amiruokchu, ei kalchar thar a ni tlat a, ei pawmzam a ngai a nih. Ei lâm dân mihaiin an insîr ruok chun ei lung a sen nuom el!... Chu chun ei kalchar thar, lâmna thuah, a pawnlângzie a suklang. Sakhuo leh inzawma Pathien ropuina hrilna dinga Vaihaiin lâm chi hrang hrang an hung chîng suokhai leh chu hang tekhi ngaina a um nawh.
Tuta Hmarhai kalchar khaltu tak chu Kristien Sakhuo hi a nih. Hi sakhuo hi an hmang dân a lutinle nasa po leh Hmarhai kal pĂŞn a khak buoi nasa el a nih. Kohrana ináąhena a hung um chun Hmar hnam inthuruolna a hung sukchâu a. A thu tieng le a hril tieng hrât a, a thaw tieng ruok chu inhlemsan seng tumna nun chu hnam hripui a hung ni tah a nih.
Hi ang hun hi Europe ramah kum zanga neka tam lo liemtah khan an lo tawng tah a. Vangneithlaktakin kum zabi 16 le 17 A.D. vĂŞl khan Kristien sakhuo inchĂ»kna áąha ni lem awma an hriet, hrilfiena thar chu huoitakin Martin Luther hai, John Calvin le mi dangdangin an hung kheksuokpui ngam a. Pathien biek dân áąhatak chu sinthaw a nih ti an hung inchĂ»ktir a. Thilthawa Pathien chawimawi le sukropui tumna nun an hung nei a inthawkin a ni telin mihaiin thil thar an hung hmusuok a, Industrial Revolution tia an hril huoihuoi hlak kha a hung tlung a nih.
Chu hamáąhatna siper chun British hai hmangin India hmar sak ram khawm a hung dĂŞng a, chuchu tlangmi tam lem kalchar thar innghatna ban a hung ni tah. Vangduoithlâktakin, kristien sakhuo an hung putlĂ»t ruola an kalchar an hung sawmlĂ»t chu mi tamtakin an hriet hrang naw a. An kalchar áąhahai lâklĂ»t nĂŞka an nun pawleu lo kawpi/lo entawn tum áąalna lungril chun tlângmihai nun a khal buoi hle. Chu ngĂ®rhmun a chun Hmarhai khawm an intâng ve a nih.
Hi kalchar thar hung lĂ»t hin Hmarhai nunah ieng ang tawpin am sĂ®kinsawina a siem ti hi sui suok ruol a ni nawh. Pipu nuna an ngaisâng tak chu thangsuo zo a nih. Chu ngĂ®rhmun chu kristien sakhuo inchĂ»ktirna/inzirtirna hnuoiah chu piengthar taphawtin an chang thei vawng. Chuleiin, kristien kalchar thara chu piengtharhai chu mi ngaisâng, nuhmei-pasal ding khawma ditum an nih. Chu ngĂ®rhmun chu chang tumin a mimirin áąhang an lâk a. Chuleiin Hmarhai lai hin piengthara insâl, sĂ»ngrila ruok chu tharna nei lo, hmaithinghawng bun an tam ĂŞmĂŞm. A kohran a áąhahnemngai pawl hlakin beiruol an tih, ináąhi puma hnaw buoiin, ngaituona ril le fĂ®m hmanga lung tlĂ»kna siem hman lovin mihai chu an inpiengthar luitir a. Hienga a lema indawr le inhlemtawnna a hung tam hin hnam mizie a kei buoi nasa ĂŞmĂŞm. Hi kalchar thar hi bân vat a áąha.
Kristien ni leia Saphai kalchar pawleu, anni khawma an dit nawhai chu inbel áąĂŞpáąĂŞp tumna lungril (Hmar/tlangmi) kristienhai lai a um leiin hnam nunphung a khĂ®k buoi thei hle. An inchei dân, an lâm dân, an hla sak dân le thil dangdang kawpi/entawn phetphet tumna a lien a; an intodelna nun le an taimaknahai ruok chu kawpi/entawn tumna a tlawm hle. Hnam varhai chun intodelna nun hi an ngĂ®rhmun a'n sang po leh an chawisâng deudeu. Hmarhai ruok chun intodelna nun bânsân an tum ve thung! A khawtlâng hang en inla, sinthaw lova fâk zawng tum, sawrkara inthawka ram suk hmasawnna dinga sum an hung sangsawnhai a thlawna lo fâkrĂ»k áąĂŞpáąĂŞp nuom pawl an tam deudeu. Sinthaw lova hlaw la thei chu mifela ngai an ni tah!...
Kohran tieng hang ngha inla, Sap rama inthawka chawmna hung, a thlawna lo fâk dân ngaituo'n kohran mipui an inkhak buoi a. Kohran indarna san khawm hi chĂ®ktaka sui chun ringna thua chel dân inanglo lei nĂŞkin Sap rama inthawk chawmna sum thu lei tak niin a'n lang lem. Hmarhaiin an thaw ding pawimaw chu an pi-le-puhai anga intodelna nun ngaisâng a, chu buláąhuta inthawka kalchar thar indin chu a nih.
Thlarau tienga rivaival an mamaw ang bawkin Hmarhaiin kalcharal rivaival an mamaw. Hnam nun thila harna rĂ»npui a tlungna hmun taphawtah mani áąobul, ser le sâng, thu le hla hluihai le hnam thil rĂŞngrĂŞng hriet le sui châkna a hung um a. Chuonga mani zuk insuilĂŞtna-a inthawk chun hnam hang tuoithar nuomna lungril a suok rawp a; hnam inlusu le áąĂ˘msawl invawihai khawmin hartharna an chang hlak. Hi kalcharal rivaival hi hla-a dâm, thu-a dâm sin a thaw chau ni lovin pawlitiks le sakhuona chenah inpumkhatna le hrâtna thahrui a pĂŞk hlak. Kalcharal rivaival nei theina dinga hmangruo pawimaw chu Hmar Cultural Society (HCS) tuta Hmar Art and Culture Society tia ko tah le hung ni tah dâm hi a nih. Vangduoithlâktakin, HCS hi/kha kum tam a inlusu a, a hung harsuok nawk tah a, lawm a um tak zet. HCS tia ko lai hun a khan HCS áąhuoina hnuoiah hin kha hma khan hnam tadinga thil hlawk taktak thaw a lo ni ta hlak a, thaw thei ding khawm a hau. HACS khawm mivar le bengvar taktak hai enkawl le áąhuoi hung ni zawm peiin hnam tadinga hlawk le hmathlĂ®r sei tak nei thil a hung thaw pei lo beisei ei tih.
Ei thupui le inzawma hril ding tamtak um sienla khawm tuta áąum a ding chun dittawk phawt ei ta, hun remchang ah la sunzawm nawk pei tum ei tih.
Hmar Cultural Festival 2020 a hin khawvel pumhuopa Hmarhai tadinga ra áąha iemani tak hung suok pha ngei dingin ka ditsakna insangtak ka'n hlan. Chulai zinga chun Hmar Kalchar/Culture hi a hausaa áąhangthar peiin an hrietfie a, Hmar ha'n kalchar áąha ei neia ei vawnghim zing dit a um leiin hmatieng peiah ngaituona hmang nasa nawk zuol inla nuom a um...
Hmar Kalchar/Culture vul zing raw seh!

