Hmar Thli

~ Ramditum Ralsun 

“The decisions you make today will not just affect your tomorrow but will determine your future.”  ~Keith Kraft

Tlangram loneitu-in ni tina nisa suok zuia losin a thaw zing zing laia a thlakhla ve hlak pakhat chu Tlaitlan a châwl hadam hi a nih. Sunnithlâkin inrim le sâwl takin sin a thaw a, zantieng phur rik tak leh In tieng a pan nawk a; Tlaitlan-ah phur innghatin a hang châwl hadam a, thlifîm in a mût hieu hieu pha hadam rawng rawngin a’n hriet hlak. Thlifîm inhawmthaw zuol deuhai lem chu a ko belsana in an la faifûk hlar hlar hlak a nih.

Thli hi chihran hran a um a. Thlifîm leia hadam rawng rawng hlak losinthawtu ta ding khan Thlivir le Thlipui hai chu sietna intluntu a ni nawk hlak. Favang inherliemin Thlipui hrâng hun a hung tlung zet chun, losinthawtu ta dingin harsat le rinumna hun a hung inṭan ve tah tina a nih. A chang leh thlipui-in Ṭu a mût siet vak, thli le ruopui leiin a hun takah sin fe le hung a remchang naw a, inhawmthaw hle sien khawm thli le ruopui leiin mumalin sin a thaw thei ngai nawh a, thlipui hrâng huna lo riekhai lem chu mi huoisen tak an ni hlak. Thli seng seng a dawngtu ta dinga a thuhril a danglam ngawt el. Ei khawvel hmang mek khawm Inthlangpui ding leiin thli chidang dangin a mi mût ve mek a, ei hadamna ding am a mi suksietu ding ti chu an tuokpuitua innghat ni ve tang a tih.

Hmar Thli (North Wind) hi thli chidang danghai laia ṭhang ve a ni a. Ei hrietfie zuolna dingin a chanchin hi la hang hril zau met ei tih. Mithiemhai hril dan chun Hmar Thli hi hmar tienga inṭan le sim tienga fe hlak, umzie le pawimawna nei, inchik tlâk tak niin an hril a. Hmar Thli a hung hrâng pha chun boruok a sukdanglam a, sik-le-sa inthlâkin boruok a danglam a, hmun tam takah danglamna intlunin ram ṭhenkhata ramkâng khawm an tlun rawp hlak nia hril a nih. Mithiem le ziekmi ṭhenkhat chun Thilthawthai 27:4-naa Rome tieng pana Tirko Paula le intâng danghai ngaimuong taka lawnga an chuong laia thli ‘a ni naw tienga namtâwl a’, Kupra thlierkâr ṭhuoiluttu ‘Euroclydon’ tia ei hrietlâr kha Hmar Thli hi niin an hril. Pathien thilsiem chu ni ve tho siin, ṭhang lâk fuknaw lei am a ni ding chu, an tuokpuitu izir khan an tum naw tieng dai a mût hlêng dawr el a nih!

Hmar hnam chanchin hi ei hang suikir met chun, hun tam takah thli chidang dang ei lo intuokpui ve ta hlak a. Thlifîm anga ṭha mi’n hadamtir thei dinga ngaiin ei bawh a, ring naw tieng daiin thlipui dam a lo nih a, mi mût letin a mi mutvir hrep a, beidawng le thlasie em emin hun tam takah ei ṭap inrûm nawk hlak. A chanchin ei hriet sa seng a ni leiin a kum le nihai hril ṭulin ka hriet nawh. Mizo Union thli-in a mi nuoi inrui a, thlifîm-in mi mûta a mi suk hadam dinga ei ngai laiin, hamṭhatna le chanvo sem hunah mûtṭil ei ni nawk a. Kan piengzie le kan nina chanvo ti’n theitawpa ṭhangkhaw in ei bei nawk a, hringna tam tak inhmang hnung khawmin duthusam a kim thei chuong nawh. Ei intuokpui thlihai hi ei ngam naw am, ei intûng angin a mi mût fûk naw lem chu ka hriet ta nawh.

 

Northeast India a state chite Manipur huopsungah kan del ram, kan thunei theina le mani indawmsanga kan hamṭhatpui thei ding tia ei changpar theina ding a hung pieng hlak chu, thlipui khâwl neitu, mani dikna chanvo hum ngam naw leia Supreme Power neitu a ei siem ha’n an mûtdar a; mûtdar el an nawh, a sâwiin a mi sâwidar lem hman a nih. Inpumkhatna hum theitu reng ei um nawh. Hrietnaw der thawin ‘Tritt’ ti thei hrim an um ta nawh. Thlipui nasatakin a mi mût chen a, Kupra thlierkâr-a mi mût lutin a tha hratna po po hmangin a mi mûtde zing a. Hieng huna khawm la harsuok lo rawp ei ni chun, vâna inthawk Vantirko hungin mi sansuok tum sien khawm, a mi mûtde-na a nasa taluo a, harsuok tum loa ei kawp det tlat leiin mi lel phir tho a tih.

Ei hmasuon mek MLA inthlang chau hi an nawh. Hmar hai hin inthlang hrim hrim ei lel el hlak hi a ngaina um lo a nih. Kohran inthlang chu thu khat, lâina inditsakna le mimal hamṭhatna ding ngaituoa invirbuoi hai vel hi chu dan naranin ei hmang ta nisien a hawi a; vengbuk ṭhuoitu inthlang chena a nuor inphen ei um el ta hlak hi ngaimaw um tak a nih. Ei mission-ah ei la chieng tâwk naw lei khawm ni mei a tih. Ei thaw dinga chieng in, chanvo ei neina zawn sengah sukdik inla chu, ei aia sinthaw dinga ei siempuitling khan a sin inthlada bîk naw tawp a tih. Ei chiengkuong ngai naw lei hi ni tak ding a n’a inthlang ding tûng, inbuotsaina boruok thlivir-in a mi nuoi pha ei sir a’n phet nawk hlak hi! Khingtieng pangah, mi tak-innîng, mawphurna hrechieng a, dikna chela hlawtling dinga sinthaw ni inla chu, inthlang a um ding zata vote zawng/campaign ti hai khawm hi thil ṭul ni der lo ding a nih.

Mi bengvâr le hmathlir ṭha neihai chu Politics hin a dawmsang hlak a. Eini rawi chu Hmar Thli a hrâng pha danglamna a siem angin, Politics hin ṭhang le ṭhang mi siemin a mi mût chen a, unau karah intheidana siemin thisen chen inluongtir a ni hlak a. Mani hamṭhatna ding ngaituo leia an thilnei le thiem thil hmanga zer kâi hluoma mihriema siem thei dinghai kuoma ‘boro gope’ thaw hlak hai khawmin lawmna kim an hmu chuong nawh. Mihriem famkim lo nana na chu, ieng thli thli-in am a ni a mût khîng kuol nawk a, inthuruolna lampui sâwidartu in an ṭhang nawk hlak. Mihriem a ringna innghat hi chu a ‘risky’ leiin ei thuring Bible khawmin Pathiena chaua ringna innghat dingin a mi’n chûktir hrim a ni kha.

Politics hi ram le hnam siemna hmangruo ṭha tak a nih ti hi ei hriet tawl naw am, a siemna hmangruoa ei hmang nuom naw lei chu ka hriet ta bîk nawh. Sakhuona le ei sukṭhe phêt phêt tum hlak khawm hi ngaimawum ve tak a nih. Ram le hnam a damnaw chun, ei sakhuo zui a hring zo nawh a, ei rawngbawlna a hlawsam tina a nih. Biekin ei fe pha Bible kepin a thlaraumi tak ni awm fahranin ei insuktitak vel a, social thila ei fe pha va lem zau dam, inthlang boruok huna chu Isau ang elin hun sawtnawte sunga ei insuk khawpna dinga mani dikna chanvo zawr khawm ei pawisa nawk lawi si nawh. India ram ro-inrêl danah, a rammi ei ni anga ei ai-awtu (representative) ding thlang theina rights ei humhal zo nawna hi mi depde ei nina suklangtu, ei hlutna mani le mani insukdere chau ei nih.

Ṭhuoitu ropui Mosie huna khan hieng hi a thlarau deu, hieng hi suol le inpawl thei thil tiin Pathienin dan a pek bîk nawh. Sakhuona tieng an inenkawlna ding le social thila dan le inkal loa an kalchawina ding dan le dûn a siem pek a, a rêngin Mosie hmangin a ṭhangpui dinga ruothai le sinthaw vawng a nih. Pathien ringtuhai ei ni leiin, Pathienthu mi’n chûktir anga umin mani dikna chanvo inza in hmang thiem inla, India ro-inrêl dan (democracy) ang takin mipui ai-awtu khawmin dikna chelin a mawphurna tlâk sien, ku chu Gospel Politics a ni el. Politics a va’n hmang lei ela va Setan bîk el a ni nawh. Pathienthu angin um seng inla, Politics indik tak le a thiltum ei phursuok lem chau ding a nih.

A thlivir um lai a ni bawka tulai boruok hang hril zau sa met ei tih. Inthlang boruok a hung lum ṭan mek a. Hun dang ang bawkin, zaihlêmthiem Delailah ang ela mani le thawpuihai hamṭhatna dinga mi zâwr mek an inkat nuk a; ram le hnam hmangaia inhrila pênsuok pawl leh, hlâwkna iengtin am ka hmu thei ding tia invir buoi pawl leh ei inzi nei nuoi zing a. A system fe suol ta am, thaw dan ding reng anga a um tâk leia ei thaw pei chu ka hriet ta bik nawh. Inthlang boruoka hin chu kiltin kiltanga ei inri chum chum a, a thlivir inzâm vel hi tak nei nisien chu, inlawn pâwna ding um lo khawp rauin boruoka inzâm sip a tih.

Hmun tam taka chun ṭhang le ṭhang insiemin, ei thei zawng le thiem thil hmangin ei iner tawn zing a. Ei fena tieng tieng ‘gope’ ngai seng lo a um zing. A thuhai hlak boruok a inzâm el, ‘ṭawngbaua Sai ngalru vuok tliek’ thei hlak ei phul inêk el! Inelna hai hlak thupui fûn khur um lo. Tu’m ei hlapui a nal lem? Tu’m a bei sawt pei pei? Tu’m refreshment nei ṭha le sem râwn/sâwt thei? Tu’m pocket money sem râwn le sem ṭha lem? Tu’m ruoiṭhe rawn rawn? Hieng thil mei mei hi ei thlier a n’a, inthlang thiltum tak khawm hi ei pâw tak tak naw nisien a hawi. Candidate chanchin ei hril leh, mi thar an ni lem chun a mizie le mawphurna a tlâk thei ding am ti ngaituo nêk hmanin, ‘ama hi pawisa a nei am?’ ti hi ei lungrila zawnna lientak a ni phawt hlak. Khuo pakhata lem chu party flag târ insâng lem an inel a, group pahni chu an hlapuihai play ve ve in, tu’m a pei sawt lem inel ni awm takin an lâm khawvar zak an ti chuh! An taima lawm lawm. Isu’n an tlan lâwm leia lâm ding ni hai sien chu, ‘kei chu lâm mi kan nawh’ ti pawla ṭhang ding chu ni tawl mei an tih.

Inthlang boruok lum ṭana inthawka ṭawngbau tlanglâwn deuhai chu: “kei chu a mi pe râwn râwn a ne’l”, “kei chu sin tienga mi ṭhangpui theitu ding a ne’l”, “kei chu iengkhawm ka ni ta chuong naw ding a n’a, ka nauhai ṭhangpui theitu ding a ne’l”, “tuta ṭum chu lungril ka thleng ta ding, hamṭhatna siem theitu ding ding bâw pawp el ta ding”, “sum an mi pêk sia hang thlatlam chu a remchang ngai nawh” ti hai mei mei an nih. Ei ngaituo phak tawk pei ei sâm suok chu ni ding a n’a. Ei thlîrna tukver suksâng met tum lo, a ram le hnam huop zawnga ei ngirsuokna ding le ei damkhawsuokna ding thlîr phâk ei um naw am a ni ti ding hlakin, hril nikhuoa chu ram le hnam hmangaitua insâl vawng ei nih. Hmathlir ṭha tak nei dingin ei mit an del ti ding hlakin, fâk ding umna lien hlurin ei hmufie thei zing bawk. Ei sum dû taluo khawm ku hin a mi dâwi vet zo ni tang a tih. “Sum ngainat hi suol tinreng bul chu a nih” ti Ui tawl inleta hril thei tawl vawng chu ei ni tho.

A nina taka chu, ei thil tawng mek hmelhmang hin a mi chiezawp hne tah a, eini-ah bû a khuor nghet tâk leiin, a ni dan ding renga ngaiin pangngaiin ei fepui pei an tah ti inla a’ndik tak awm ie! Pathien hring neitu, dikna vawngtu ding hai hin ei nina ang phursuok seng inla chu, ei ram del chite chaua hin changkangna le nundan pangngai um naw nih tu khawmin ti thei naw’ng an tih. Sawrkarpa-in ro-inrêlbâwl dan dinga a’n duong hi a fel a; a ni dan ding ang taka a la’n rem fuk naw lei chaua mi hnung hnawta um zing lem ei nih. Mipui ro-inrêlna (democracy) rambung lientak chu India hi a nih. Chanvo ṭha ei chang seng theina dingin mani sengah rorêlna mawphurna pêk ei ni a. Mi anga khawsa ve a, hadam taka ei um theina dinga thlifîm hung hrâng hieu hieu kha, lampui laklaw-ah danglamna siem theitu Hmar Thli in a lo hijack hlak leiin, mihriem-ah a mi’n suo ta ngai naw a nih. Dikna ngirsuok a, dikna in ro a rêl huna chun, a kalbi kimin, tu dang reng ngai loin mani del ram ngeiah ropui ei la rêl ve thei ding a nih.

Hmarram-in faifûk hlar hlar puma hadam taka thlifîm a dawng ve hun ding hi sungtuona mitthla in ka thlîr hlak a. Ram hla takah sum le pâi tam tak seng ṭul ta loin mani hmunah damna rûn bêl thei tang ei ta; hmun dang ngâi ta loin mani ram ngeiah inchûkna insâng College le University haiah inlâwi tlâng ei ta; sun le zân inang rawnga varin, Pucca Building, Maruti Car, Traffice Light le thil mâwi chitin chitang leh insu khep khupin um ei t’a; lohma suok zawr dawkna ding nei ngai lo hlak kha, ramdang le inpâwna a ṭha taluot leiin midang lohma suok lasawnga pesawngtu hung ni tang ei t’a; faifûk hlar hlarin Tlaitlan-ah thlifîm koin ei la chawl hadam ding a nih. Chu ku chu hnam anga ei la damkhawsuok theina chu a nih.

Hmarram ṭhanghar la, I puon bât ṭha rawh. A sûnga chêng a chîntka inthawk a lientak chenin, sai-ip puon sila ei biek Pathien hring kuoma thlûklût hun a nih. Dikna a ngirsuok huna chun thil iengkim, remote control ngai loin Automatic in a function el ding a nih. Ram le hnam siem puitlingtu dinga Pathien ruot, chel ngir ruol ni ta loa inchâwm suok chu um ngei an tih. Ei dikna le rights vawng hring zingin, hnengde ni ta loa changpar taka ei ngirsuokna ding, Pathien râwn zing puma mipui ai-awtu ding indik tak ei thlang suok hi a pawimaw hle a nih. Danglamna siem dinga Hmar Thli a hrâng mek lai hin, a ni lo na lampuia mi fen theitu ‘Euroclydon’ thli-in a mi hijack chun thil pawi tak ning a tih.

Rengkai;16th February, 2022