~ J.L. Fimate
Tiena Israel hai į¹huoitu Nehemia, ram le hnam tadinga a į¹hahnemngaina neka į¹hahnemngaina nasa lem le ropui lem hi a um thei ding am mawh? Persia awpbetna hnuoia um, a hmangai em em a ram le hnam chu, Persia dan bawsie si loa keiding a tum tlat a nih. Nehemia hun laia Israel hai ngirhmun hi tulaia ei hnam ngirhmun leh an zuol chie awm. India sawrkar laipui hnuoia ei kĆ»na, chu baka chun State pathuma thechek ei la ni nawk ta deu deu. Nehemia anga į¹hahnemngai mi tamtak ei pawimaw a, a lettama į¹hahnemngai khawm (an lo um thei ani ngai chun) ei pawimaw bawk.
Kumtina Hmar Martyrs' Day, Hmar pasalį¹ha famta hai hrietzingna dinga niser, inser dinga ei insiengsa į¹an a inthawk hin Communist mihrang Fidel Castro thuhril, ram tadinga an pumpekzie le an pekzozie, suklangtu le sukchiengtu, į¹ha ka ti em em chuh, ka nakawrah hung inri tharin, ka lungrilah a hung inlang nawn nawk rawp hlak.
"Darkar tlawmte hnunga chu hnetu amanih hnein ei um ngei ding a nih, amiruokchu, ei thilthaw rasuok chu a ieng ieng khawm nisien ei Movement chu hlawtling tho a tih. Zinga hin hnetu ei ni chun ei thiltum ei sukpuitling inhma ninga tah. Zinga hin hnein ei uma, hmelma kutah ei thia, ei hlawsam ani khawmin, ei thilthaw hi mipui chawkphĆ»rtu hung ning a tah, ei ram san ding hin mi thar, pasalį¹ha, ram tadinga hringna inhlan ngam tamtak an hung ngir suok nawk ngei ding a nih. Ei thupui (ram zalenna) hi hung vuonin, hma hung la pei an tih."
A rawi upa, a suong tawlawl Che Guevara khawmin, "Chinchang hri deu mi dang pakhatin ei indona hlapui (hnam hmangaina) hi a pawma, ei ralthuom hai hi a chawinuomtu kut dang a um thei sung chu, ienghuna khawm thina'n mi hung nangching thut sienkhawm lawmtakin pawm ei tiu" a lo ti bawk. An ni pahni į¹awngbau hin phĆ»tlĆŖt neilo, inhlĆ¢n pumhlĆ»mna nun, Ram le Hnam hmangaitu lungril indiktak le inriltak chu a hrilfie hne hlein ka hriet.
Ram le hnam hmangaitu indiktakin, hnama inthawkin hamį¹hatna phĆ»tlĆŖt le beiseilĆŖt nei der loa, rinumna le harsatna po po tuor huoma, mitthli le thlan pawisaloa, thisen far kang hiela a hringna hiel khawm thlakhla khawpa ruot loa, hnam tadinga inhlĆ¢n pumhlĆ»m hmak a ngamna leiin hriet zing a phu a, chawimawi zing ding a ni hrim a nih.
Inhmaa Persia'n Greek a rĆ»n laia Spartan pasalį¹ha 300 ruol, Greek ram le hnam humhim dinga thichil vawngtu hai hrietzingna famrolunga an ziek, "Go tell the Spartans passerby, that here obedient to their laws we lie" ti zulzuia, Indopui Pahninaa Kohima-a British sipai thi hai hrietzingna lunga ziek, poet John Maxwell Edward-in tawisi, thupui funsi, mawisia a phuok suok, "When you go home, tell them of us and say: For your tomorrow, we gave our today" ti kha hnamtin, ramtinin mani į¹awnga inletin ei hmang sĆ¢wng mur mura. Chu chu Hmar khawmin lo la sawngin "In zĆ®nga dingin, kan vawisun hun kan inhlĆ¢n" tiin mawihnaitakin ei lo hmang ve a. Hnam hmangaitu hai pasalį¹hatna khawm a sukpasalį¹ha zuol.
Hi thusam mawitak hi awlsam uta A AW B byheart inzĆ¢wt anga inzĆ¢wt amanih, a saka sak liem el niloin, ursĆ»n le lungluttaka ngaituoin, ei 'zinga' dinga, an 'vawisun hun' lo inhlĆ¢ntu hai inpumpekna le huoisenna hi lungrilah vawng zing hlak ei tiu. Chu chu hi thusamin a phĆ»tsa chu a nih. "RĆ»nin in inlawi huna, kan chanchin va'n thlun inla, hieng hin va hril ro: In zinga dingin kan vawisun hun kan inhlĆ¢n." An chanchin a hrielo hai kuoma inthluna, inhril sawnga, inhril hriet zing le hriet zing chu pasalį¹ha hai thisenin a phĆ»t sun chu a nih. Hrietzinga, chawimawina le inzana pek zing chu a damlai hai mawphurna ana, Pasalį¹ha haiin an phu hlie hlie bawk.
Chuleichun, lusum, bansum huoma, ei Hmar ram le hnam, humhim le venghim dinga, mitthli, thlan, tuorna le thisen lo seng ta hai po po le fam khuo lo inlawi ta hai po po inzana chibai vochuom ka buk cheu a, lungriltakin Hmar Thangsuo puon kan bâttir cheu a, huoisen lawmman a hlâmpuiin kan hlan bawk cheu a, ka hring hrietna'n thil a hriet thei hun sung chu theinghil tik um tanaw ti niu.
In sakhming hi į¹hangthar hai lai la hung hlu zuol pei a tah, par angin į¹uoini nei naw nih.
Ram le hnam hmangaina chu ziek nawn khawm ngai loa ram hmangaitu inti tamtakin a ru khawm suknawia, a thlin indĆ¢wk pĆ»ra kum nga dan peia hner thlawr hlĆ»ma an hril hne ta hnung baka, hnam inkhawm zata mitin hril thlawr ani hlak leiin, kutpar ei nei zat ei hrietchieng anga ei hriet hne ta hnung ni ka ring a. Amiruokchu, 'Ram hmangaitu indiktak' hai chu tuha'm ann'a ti ruok chu ei buoina ni ta ngei a tih. Khawvelah hmangaina a da zo ta lei am a nih, ram le hnam hmangaitu indiktak hi hmu le hriet harsa khawpin derna nun, derna anka vawnin, inhlĆŖmna puonzai inhmiin ei inhlikhu nasa ta a. Chu puon chu sukthlĆŖr dingin Vantirko hai Lal khawvelah a hung į¹um nawk ta awm si naw leiin, hrietchiengna neiloin ar khuo thim daiah ei inmei buoi rawp awm. Ram le Hnam hmangai nachang hrielo khawm tamtak ei um ta nalawm e.
Sanskrit thuvar chun,"I nu le i ram (motherland) hai hi vanram let tama ropui an nih" an lo tih. (Thina vadung khel ram hmu phaklo hai hril awm hrim chu a nih.) Taksa ram taka ding chun an dik hle. Khawvelah hnam anga ei damsunga ei khawsakna ding le ei fak zawngna dinga Pathienin a mi lo ruot pek Ram hi, mihriem rama ding chun a ropuitak hrima. Ram neilo chu hmusit le endawng an ni rawp hlak. Thlaphur ni 14, 1948 a Israel ram a pieng hmaa, Europe khawmuolpuia inchek dara khawsa Juda hai kha sum le pai tieng khawsa thei viu hai sienkhawm, an ram ani naw tlat leiin lungmuongna hrim an hmu nawh. Hmuntin, ramtinah châng kam khum an na, awk fûka um um chu changpawl mazu nek khawmin an hlu naw lem.
'Kan ram, ei ram, ka ram' ti ding neilo hnam chu lamsĆ®ra kutdaw ang tho an nih. Thlakthlumna hmun reng an nei nawh. Ram ei inhmang chun umna ding hmun invaiin, mi rama mikhuol anga ngampa chie loin, thlasietakin um ei tah, ei chan chu 'Refugee' neka inhnuoi lem ani ding a nih. (Refugee chun beisei innghatna ding hluo phaklo ram an la nei hram.) Chuleichun, Ram ei neisun, ei khawvel-vanram, Saipui tiet khawvelah a ketin tiet khawm tlinglo ding hi, ei hmangai ngawi ngawi a į¹ula, a hmangaitu ni chu makmawa ei mawphurna ana, duottaka vawnghim, venghim le sukvul chu ei sin hlu le pawimaw a nih.
Khawvel hnam tinreng han an ram humhim dingin, an pasalį¹ha tamtakin hringna an lo inhlan hlak a, an inhlan zing bawka, lan hlan nawk pei bawk an tih. Chuongang bawkin ei Ram khawmin buoina a tuoka, hnam thla a phanga, nu le nau an phawklĆŖk pha, ram hmangaitu indiktak, a ram tui dawn, a ram boruok hip, a ram bu le bĆ¢l i chawm, a ram nau ngei, pasalį¹ha hai chu hung ngir suokin, ram humhim le sanhim dingin fam khawpui kawtsuoa khawm zĆ¢m loin, an hringna chĆ¢n hielin ram an san a. Buoina hi ram nau indiktak ko suoktu a na. Ram hmangaitu indiktak chun hieng ang huna hin a ram a tlĆ¢nsan ngai nawh. Hieng huna hin ram hmangaitu chu a um į¹awk į¹awk thei naw a, kilkĆ¢ra intawm hlak a lo nih nisienkhawm Ar-mawng-hawla hawl tho ang hielin ram san dingin an chawm suok hlak.
Hmangaina chi dang dang ang bawkin, ram hmangaitu chun mani hma a siel ngai naw a, kawng iengkima Ram le Hnam tadingin an hlĆ¢nfai hlak. Mani le mani khawm inngaisak hman loin, Ram tadingin thi le thau sĆŖngin an pumpek hlak. Hi ang hmangaina hi a ni Ram hmangaitu į¹ha Nelson Mandela, Mahatma Gandhi, Martin Luther King Jr. le Aung San Suu Kyi haiin lunghlu anga mawia an lo inengsuoktir chuh.
Ukil ropui le hausa ni ding nek chun, Mandela le Gandhi chun, an ram tadingin harsatna le rinum tinreng tuor an thlang lem a, jail bang an zĆ»t rawp a, thi khawm an rin nawh. Pulpit himna phĆŖna sermon ringawt chu dittawk loin, a ram le hnam hmangaina chu thilthawa inlangtirin, hmelma hai kalin, Rev. Martin Luther King Jr. chun a hringna a lo chĆ¢n hiel a. Aung San Suu Kyi khawmin a pa hmingį¹hatna le a nu thilthawtheina hai hmangį¹angkaia thlamuongtaka London-a khawsa thei ding nisienkhawm, mipui tadinga ram him lem le į¹ha lem indin a nuom leiin a ram Myanmar a House Arrest tuor chu a thlang lem a nih.
Mani mimal inhawi tina nekin mipui hamį¹hatna chu an thil ngaipawimawtak le an duthusam a nih.
American War of Independence (1775-1784) dam, French Revolution (1789-1799) dam, Italy Unification (1815-1871) dam, India Independence Movement (1857-1947) hai khawm khan ram hmangaitu ko suokin, pasalį¹ha tamtakin inro loin an hringna an chĆ¢n ani kha. An tuorna le an thina chu į¹hangthar hai tadingin malsawmna le zalenna inthluntu a la ni ding anih ti an hriet leiin, 'Ram tadingin' ti chu an thupui le hlapuitak chu a nih.
Ram hmangaitu indiktak chun mimal nun khawm a nei thei tak tak nawh. A hringna, a hringnun, a taksa le a thil neisun hai khawm mani mimal ta niloin ram le hnam ta ang hielin a ngaia, an hlĆ¢n ngam hrim a nih. A hringnuna 'ka' ti į¹awngkamin ro a rel ve naw a, 'ei', 'an' le 'kan' ti hai chu an lal hle thung. A mimal tadingin a duam naw a, a huomhap naw a, a vervek naw a, a chalak bawk nawh.
Ram le Hnam hmangaitu indiktakin a ram tading le a mipui hai chanvo le ama chanvo humhim dinga, an pek faina baka sipai į¹ha hi khawvelah an um nawh. ChengrĆ¢ng le ralthuom chi dang dang, a famkimin inthuom inla khawm ram hmangaina anį¹am mu tit takngiel khawm ei nei naw chun, ram le hnam tadingin į¹angkai sĆ¢wt chuong naw nih. Chuong ang mi chu, ram sukboraltu le sukchautu an ni lem hlak. Romania dictator Nicolae Ceausescu dam, Khmer Rouge į¹huoitu Cambodia dictator Pol Pot dam hai hin ram hmangaina an nei naw leiin, an ralthuom vilik vel hlak kha an ram tadinga harsatna inthluntu le sukthlaramtu mei mei anih.
Ram hmangaitu indik chun mi hringnun ngaihluin, mani hringnun a ngainep hlak. Mi'n sĆŖlin, rĆŖl hlak hai sienkhawm, a theida ngai nawa, hnam tadinga a sinthawnaa hlawtling tumin a thaw fan fan lem hlak. A dam ruolpui hai chau niloin, a la hmu ngailo, į¹hang la hung thar pei ding hai khawm a lungriltakin an vawi em ema. Anni ta dinga thilį¹angkai, an į¹hathnempui ding chu thaw ngei tumin į¹hang a lak a, sulhnung ropui le į¹angkai maksan pek ngei a tum hlak.
Ram venghim, humhim, sanhim le siemį¹hat ding chun mimaltin an inrawl a į¹ul a nih ti a hriet leiin, ram hmangaitu chun mitin pawimawna hrein tukhawm elrel loin, mitin leh į¹hangtlang a nuomin an hawk hlak.
Ram hmangaitu chun, a ram le hnam a hmangaizie chu mawrlui lei niloin ama ditthlangna ngeiin, lungluttak le takinningtaka thilthawin a suklang hlak. Ram sung le ram puoa inthawka ram sukderthawng theitu ding le mipui sukchiai thei ding thil hai hrim hrim chu inthielfai le siemį¹hat vawng a nuom hlak a, chu ding chun a theina po poin į¹hang a lak hlak. Mipui lungzingna dingin thil a thawngai naw a, mipui lungzingna sukkiem a tum lem hlak. Mipui zalĆŖnna sukbo a tum ngai naw a, mipui zalenna nasa lem pek a tum hlak. Chu lei chu anih, Scottish hla phuok thiem, Thomas Campbell-in, "Ram le Hnam hmangaitu hai thisen hi ZalĆŖnna Thingkung Chi an nih" a lo ti hrim nih.
WW2 laia US office of War Information a director, Elmer Davis khawmin, "Hi ram hi mihrang pasalį¹ha hai khawsakna runin ani sung chu mipui zalenna ram ni rawp zing a tih" a lo ti bawk.
Ram hmangaitu pasalį¹ha chun hmelma laka ram thlusie mek khawm a kei suok nawk hlak. Second World War lai khan England chu Germany laka a thlawm vĆ¢ng vĆ¢ng laitakin, Pasalį¹ha Winston Churchill-in 1940 khan Prime Minister sin a zuk chel meu chu a ram a humhim hne kher el. A thuhril, ropui le huoisen, 'We shall never surrender' chun į¹halai hai chawkharin, hnena puonzar an keiphar thei a nih.
"We shall fight in France,
We shall fight on the seas and oceans,
We shall fight with growing confidence and growing strength in the air,
We shall defend our island, whatever the cost may be,
We shall fight on the beaches,
We shall fight on the landing grounds,
We shall fight in the fields and in the streets,
We shall fight in the hills; we shall never surrender"
Ei pasalį¹ha, hnam tadinga fam lo changtah hai in lungril le ngaituona an hne bĆ¢kah, Martyrs' Day boruokin ami phuor bet hne em leiin, ram hmangaitu indik chun a hringna an hlan ngei ngei ding, ral hmaa a zam naw ding, ral a pĆŖl ngam ding a nih ti ang zawngin, ei titi sep khawm a lo lut inthuk ta khawp el a. Thu zangkhai meta inphawk kai nawk ta lem inla.
Winston Churchill pa rorum le huoisen kha indo huna Prime Minister ni a tlin ang huin ralmuong huna chuh a tlin bek chuong sinaw angin, silai piellung hmaa tlansielo chau hi pasalį¹ha nina le Ram le Hnam hmangaitu nina ani chuong kher nawh. Politics inhnik phak beklo khawmin, mani sin (sawrkar amanih private a mi khawm nisien) ringum, fel le indiktaka thawtu chu Ram le Hnam hmangaitu anni ve. Tiena Greek le Rom hai kha Education, Science, Literature le Arts tieng į¹hang la sĆ¢ naw hai sien chu ralhrat ringawt khan ram ropui indin suok kher naw ni hai. Inbuk tawk vawng a ngai.
John F Kennedy'n, "Ask not what your country can do for you, ask what you can do for your country" (Ramin a thawpek thei che nekin, Ram tadinga i thaw thei ding chu ngaituo lem rawh) a lo ti angin, Ram hmangaitu indiktak chun a tading nekin ram tadinga a thaw thei chu a zawng lem hlak. A tadingin iengkhawm pumbil vawng a tum ngai naw a, Ram le Hnam humhim, vawnghim le sukhmasawn chu a thil ngaipawimawtak ani hlak. A 'corrupt' tum ngai nawh.
Corruption do dam hi sawrkar fel le į¹ha siemtumna hmangruo chau niloin, Ram le Hnam hmangaitu nun a va ni ngei deh. Corruption a nasa chun ram a tlusie ngei hlak. Rome Lalram ropui khawm khan tlĆ»ksietna san tamtak a nei laia a lukhaitu ve chu Corruption a nih. US Vice President lo ni tah Joe Biden chun, "Corruption chu mipuiin democracy (ram insawrkarna) an ringzona fazotu cancer a nih" a lo ti a. India President hlui Pratibha Patil chun, "Hmasawnna le sawrkar felfai hmelma į¹iumtak chu Corruption hi ani a. Sukre hmak tum ding a nih" a lo ti bawk. Chuleichun, ram humhim le hnam damna dingin, corruption hi do tlat ei ta, corrupt tum naw bawk ei tiu.
Rethei le riengvai hai į¹hangpui khawm hnam hmangaitu nun a nih. Ṭhangpui ngai hai į¹hangpuia, sawmdawl ngai hai sawmdawla, thlawmngai a į¹ul huna tlawmngaitaka tlawmngaina insuo hai khawm hi Ram le Hnam hmangaitu mizie vawng a nih.
Mi tamtak thaw peilo, kilkhata į¹hunga lunglĆ»ttaka lekha lo tiem ngat ngat pa khawm Ram le Hnam hmangaitu tho a nih. Thiemna le varna boin Ram le Hnam dam suok ngai naw nih.
Tulaia ka ngaimaw em em pakhat chu Ramsa le Vate ei rawn intĆ¢m taluo hi a nih. Hieng rannung hai hi hme ding khawmin, hme lo ding khawmin that ta naw hram inla nuom a um. Ram sukmawitu le sukhausatu anni ve. Vate ei that rawn po leh thlai hrik tam deu deu an tah, thlai hrik an tam po leh Insecticide le Pesticide uor deu deu ei tah, a tawpa tuortu chu mihriem bawk ei nih. Mani sie le į¹ha hrietna hmanga vate kap į¹hul ngamtu chu Ram le Hnam hmangaitu ni ve ngei a tih.
Ram į¹huoitu ding, indik le zalentaka thlanga, Election huna inchawkbuoi nuomna lungril nei bik um loa, thlamuongtaka Vote thlak dam hi Ram le Hnam hmangaitu mizie a nih. Suma inzĆ¢wr loa, tharuma inphutlui loa, mipuiin lungriltaka ram enkawltu dinga į¹ha ei titak ei Vote thei huna chuh ei ramah muongna'n ro rel a tah, hmasawnna lam ei hrawna dinga rabi thar inį¹anna ni ngei a tih.
Ei pasalį¹ha fam lo chang ta haiin sulhnung an mi lo maksan pek, ram tadinga an inpumpekna hi entawnin, ei ram neisun chite le ei hnam thlawmte hi, a tlinnawna le a mawinawna lai po po hmu khĆ»m khĆŖlin, hmangaitak le duottakin enkawlin, sukvul pei ei tiu. Ei hlapu-in "I parmawi rimtui hningzu ang khuoi ang tlan kan nghak hla" a lo ti hi beiseina'n thlĆ®r zingin į¹hang la thar zing ei tiu.
J.L. Fimate
10/5/19

