~ Prof. Dr Lal Dena
Hnam dang dan áąhahai la veng ei tah, An dan suol thik loin.-Lalkhum Keivom.
Ei hriet seng angin ei chengna khawtlang le khawvel hi digital age a ni tah a. Ei khawvel tak khawm ‘khawvel khuote’ (global village) ti hiel a ni tah. Thu inhriettawnna hmangruohai- internet, facebook, tv le satellite-hai leiin khawvela thiltlung po po ei hmabul ela tlung ang vawngin ei hmuh thei tah. Hi kakhawk lei hin khawtlanga ei thil ngaihluthai (social values) le chingdan hlui (traditional values)–hai hi hun inthlakthleng mila ennawn le sukdanglam a áąulin an lang tah. Chu thlirna tukvera inthawk chun sietnia ei intawiawm dan le insawngbawlbawl dan áąhenkhat chauh zuk sawrbing ei tiu.
1.Vuina programme hi biekina hmang ni ta sien: Ṭum khat Sap rama Mingohai mithi inthlanaa ka áąhang a. Funeral Directorate (FD) mithiruong sawngbawltu bik haiin mithikuong (coffin) cheibawl le thlan cho iengkim an thaw vawng a, mipui an áąhang ve nawh. FD official paliin mithikuong nal taka cheimawi chu pulpit hma taka an sie a. Ka áąhang ve ni hi nipui lai a ni leiin FD staff mi palihai chun kekawrtluon dum le zakuo var banbul hakin necktie nal takin an suih seng a. Biekin sung inthlana thucha le rawngbawlna iengkim chu Pastor-in a thaw vawng a; conductor hran an um nawh. Bible reading ruok chu lusun sungkuohai laia mi pakhat ruot a nih. Biekina sunpuituhai po po hi thlana mithi vuinaah kan áąhang nawh. Pastor, FD official le lusun sungkuo hnai zuol hai chauh an fe. Saphai thaw dan po po a áąha vawng ei ti nawh a, entawn tlak chu tam tak a um. Ei in bawl dan le compound nei áąhat dan an ang vawng nawh. A áąhen compound áąha tak tak nei ei um. A áąhen nawk chu hmun intep le áąenbarama um khawm ei um. Mi hausa in le mi pasie in an thlau bawk. Ei ram Kristien zaah za insalna ram a ni tah a. Khawsung mithi tu el khawm Kohrana inlawina nei naw ei um nawh. Chuleiin vuina/ ruong inthlana programme tak hi Sap mi var lem hai thaw angin, biekinah thaw ni ta sien. Chanchinbu le mobile-ah thangko ziek pha khawm mithi chu a Kohran inkhawmna zieksa nghal ni tah sien. Suntu dinghai khawmin biekin pan nal nal el inla, a va áąha lem ta awm de. Khawpui, hieng Imphal le Delhi-ah hai lem chu a remchang zuol. Hnam dang karah, ei hnam thawdan ti lei ela, rem le rem lo inkhawh em ema hall heih zara thaw bung bung hi a remchang nawna chin
a tam. Tutu khawm biekina inthawkin heih inthla thei ta inla chu a va mawi awm de!
2. Ralna thilpek: Ralna thilpek, sum a ni chun dakipa mani hming, address le mobile number le ziek thlapin biekin khawtkhar bulah plastic bucket-ah thlak el ni sien. Chu chu, inthlana programme hmang zoa makpahaiin zieklobuah áąha takin zieklut hai sien. Ei thuring chun, “Nang ruok chun thil I pekin, I kut changtiengin a thaw chu, I kut vawitiengin hre naw raw se; I thilpek chu a ruk a ni theina dingin; chuongchun, I Pa (Pathien) a ruka hmutu che chun thung a ti che” Mt.6:3-4) ti’n a mi hril. A ruka thiláąha thaw hi inchuk ei tiu. Ka thilpek hi Pathien le kar thu a ni leiin, ka hming khawm ziek nawng ka tih i ti khawm a, a áąha hlei hlei. Thunglet beiseia thilpekin hlutna a nei nawh. Thunglet beisei naw inla khawm, thiláąha thaw hrim hrim chu damlai ni lala khawmin malsawmna hi khawtienga inthawkin amani a hung luonglut tho tho hlak.
3. Tuom puon: Ei hnam dana chu mithi chu pahnam inkungkeina dungzuiin a tuomtu ding bik an um hlak. Ka hrietsuol naw chun, mithi chu pasal a ni chun, farhaiin an tuom hlak. Tuom puon hi ei nei bik am?. Hi thua Mark Twin, Pu Zaneisang rawtna kha áąha ka ti ngei. Ei thangsuopuon hi hmang pawlawt ta naw deuh inla. Tuom puona hmang ei nuom tal khawmin Hmar puon hmang a áąha lem naw dim a nih? Ngaituo nawn a áąul. Farnuhai naw lem chun, puona tuom nekin ei phal zat char sumin pe lem el inla, lusunhai phurrik nasa takin sawkzangkhai ngei a tih. Miáąha deuh an thi chun tuom puon (thangsuo puon) za chuong dam a ni hlak a; a dawngtuhai ta dingin lawm a um ruolin, zawr chi a ni si nawh; laina le ruoláąhahai kuoma a thlawna semdar a ni nawk hlak. Thil hlawk lem le hlawk naw hai hi ngaituo nawnin, thil hi thaw hlak inla nuom a um tah.
4. Thlana vuina: Thingtlanga le Tuiáąhaphai dungah chu mipuiin thlan hmuna vuina programme ei la hmang thei a, lawm a um. Khawpuiah ruok thilthaw harsa a ni tah. |um khat Imphala ka um lai hmeithai pakhat nau a thi a. Sunpuitu an tlawm. Vehicle hmu ding meuh a um nawh. Miáąha deuh an thi chun vehicle tiem seng lo deuh thaw, bus chen a thlawna hung petu an um. Sietni hin mi rethei le hausauhai inthlauzie an langfie zuol. Imphala unau Paitehai thaw dan áąha ka tih. Imphalah chu mithi inah vuina le inthlana programme pastorin a hmang zo a; mithiruong chu tlangval tlawmngai haiin truck-a thakin an va’n zo fel vawng hlak. Hnam dang thaw dan áąhahai lain, insiemáąhat pei tum ei tiu.
5.Thlan cho le khawsawt inlengpui: Thingtlangah le Tuiáąhaphai dunga thlan cho hi problem a la nih nawh. Amiruokchu, thlan cho le khawsawt inlengpui hi khawpui lienah chu problem tak tak a tling a. Chengna hmunhai kar a hla a, mitinin vehicle ei nei seng naw bawk. Hi kawnga khawm hin Imphalah unau Paitehai chun thlan cho ding inhlawfa an ruoi hlak. Khawpui lien metropolitan city-haiah khawm thlan cho chu thil thei lo ang tluk a nih tah. Amiruokchu Kristien ringtu cemetery neituhai an lo um pei a, biek thiem izirin thlan cho pumpel thei a ni tah. Vairama chu flat le quarter chite tea um ei ni tawl leiin, hlasaka lengkhawm bung bung khawm hi a rem nawna chin a um. Hlasak lengkhawm neka inhnem dan áąha lem a um am? Ngaituo nawn a áąha.
6. Inphum am, inraw? Eini lai chu hmun le hmang ei la hauh a, inphumna ding problem ei la nei nawh. Amiruokchu, ei hriet ding pakhat chu hnuoi hi an áąhangin a pung thei nawh. Nakie kum 20 hnunga thlanmuol hi ei la hung indaih naw ding a nih. Saprama chu sungkuobing thlan an nei bik tah. A áąhen chun electric cremation (electric hmanga inraw) an thlang lem. Hienga inraw hi kumzabi 19-na lai Italian daktawrhai hung rawtdawk a nih. Italian ram inpumkhatna suoltu Garibaldi kha inraw a thlang leiin, raw a nih. England-ah chu Sir Henry Thompson, Prof of Surgery, London University, chu Cremation Society indintu a nih. British Parliament khawmin kum 1902 khan danin a lo pawm tah. Kristien ringtu hmasa tam tak martara thi, anni ditthlangna ni loin raw hlumin an um a. A áąhen chu an thina hmun le rawna hmun hriet thei ta lo tam tak a um. Iengkhawm nisien, hun danga: Kristienhai inraw hi a biblical am, a biblical naw? ti hi la hril lem ei tih. Ei Kohran áąhuoitu le theologian-hai khawmin lo ngaituo ve hai sien. Ei hunin a la phak nawa chu, ei hmabaka thilum ngaituo lawk áąul a nih.
Thutlipna: Hieng a chunga rawtna ei siemhai neka áąha lem tam tak um a tih. Khawvel inthlak danglam dungzuia ei thilngaihluthai hi ennawn a áąul tak zet. Ei hril tah angin digital age-a áąawngkamsuok khawm “smart” ti a nih deuh vawng ta; “smart mobile”, “smart city” ti dam a nih tah hi tie!. Sietnia ei intawiawm dan khawm ‘smart’ lem, áąha lema thaw dan um a tih. Khawvel hrat taka a tlan lai zing hin, mi hnung hnawta áąhang pal ei tih ti inlau a um. (8th June, 2018).
Hnam dang dan áąhahai la veng ei tah, An dan suol thik loin.-Lalkhum Keivom.
Ei hriet seng angin ei chengna khawtlang le khawvel hi digital age a ni tah a. Ei khawvel tak khawm ‘khawvel khuote’ (global village) ti hiel a ni tah. Thu inhriettawnna hmangruohai- internet, facebook, tv le satellite-hai leiin khawvela thiltlung po po ei hmabul ela tlung ang vawngin ei hmuh thei tah. Hi kakhawk lei hin khawtlanga ei thil ngaihluthai (social values) le chingdan hlui (traditional values)–hai hi hun inthlakthleng mila ennawn le sukdanglam a áąulin an lang tah. Chu thlirna tukvera inthawk chun sietnia ei intawiawm dan le insawngbawlbawl dan áąhenkhat chauh zuk sawrbing ei tiu.
1.Vuina programme hi biekina hmang ni ta sien: Ṭum khat Sap rama Mingohai mithi inthlanaa ka áąhang a. Funeral Directorate (FD) mithiruong sawngbawltu bik haiin mithikuong (coffin) cheibawl le thlan cho iengkim an thaw vawng a, mipui an áąhang ve nawh. FD official paliin mithikuong nal taka cheimawi chu pulpit hma taka an sie a. Ka áąhang ve ni hi nipui lai a ni leiin FD staff mi palihai chun kekawrtluon dum le zakuo var banbul hakin necktie nal takin an suih seng a. Biekin sung inthlana thucha le rawngbawlna iengkim chu Pastor-in a thaw vawng a; conductor hran an um nawh. Bible reading ruok chu lusun sungkuohai laia mi pakhat ruot a nih. Biekina sunpuituhai po po hi thlana mithi vuinaah kan áąhang nawh. Pastor, FD official le lusun sungkuo hnai zuol hai chauh an fe. Saphai thaw dan po po a áąha vawng ei ti nawh a, entawn tlak chu tam tak a um. Ei in bawl dan le compound nei áąhat dan an ang vawng nawh. A áąhen compound áąha tak tak nei ei um. A áąhen nawk chu hmun intep le áąenbarama um khawm ei um. Mi hausa in le mi pasie in an thlau bawk. Ei ram Kristien zaah za insalna ram a ni tah a. Khawsung mithi tu el khawm Kohrana inlawina nei naw ei um nawh. Chuleiin vuina/ ruong inthlana programme tak hi Sap mi var lem hai thaw angin, biekinah thaw ni ta sien. Chanchinbu le mobile-ah thangko ziek pha khawm mithi chu a Kohran inkhawmna zieksa nghal ni tah sien. Suntu dinghai khawmin biekin pan nal nal el inla, a va áąha lem ta awm de. Khawpui, hieng Imphal le Delhi-ah hai lem chu a remchang zuol. Hnam dang karah, ei hnam thawdan ti lei ela, rem le rem lo inkhawh em ema hall heih zara thaw bung bung hi a remchang nawna chin
a tam. Tutu khawm biekina inthawkin heih inthla thei ta inla chu a va mawi awm de!
2. Ralna thilpek: Ralna thilpek, sum a ni chun dakipa mani hming, address le mobile number le ziek thlapin biekin khawtkhar bulah plastic bucket-ah thlak el ni sien. Chu chu, inthlana programme hmang zoa makpahaiin zieklobuah áąha takin zieklut hai sien. Ei thuring chun, “Nang ruok chun thil I pekin, I kut changtiengin a thaw chu, I kut vawitiengin hre naw raw se; I thilpek chu a ruk a ni theina dingin; chuongchun, I Pa (Pathien) a ruka hmutu che chun thung a ti che” Mt.6:3-4) ti’n a mi hril. A ruka thiláąha thaw hi inchuk ei tiu. Ka thilpek hi Pathien le kar thu a ni leiin, ka hming khawm ziek nawng ka tih i ti khawm a, a áąha hlei hlei. Thunglet beiseia thilpekin hlutna a nei nawh. Thunglet beisei naw inla khawm, thiláąha thaw hrim hrim chu damlai ni lala khawmin malsawmna hi khawtienga inthawkin amani a hung luonglut tho tho hlak.
3. Tuom puon: Ei hnam dana chu mithi chu pahnam inkungkeina dungzuiin a tuomtu ding bik an um hlak. Ka hrietsuol naw chun, mithi chu pasal a ni chun, farhaiin an tuom hlak. Tuom puon hi ei nei bik am?. Hi thua Mark Twin, Pu Zaneisang rawtna kha áąha ka ti ngei. Ei thangsuopuon hi hmang pawlawt ta naw deuh inla. Tuom puona hmang ei nuom tal khawmin Hmar puon hmang a áąha lem naw dim a nih? Ngaituo nawn a áąul. Farnuhai naw lem chun, puona tuom nekin ei phal zat char sumin pe lem el inla, lusunhai phurrik nasa takin sawkzangkhai ngei a tih. Miáąha deuh an thi chun tuom puon (thangsuo puon) za chuong dam a ni hlak a; a dawngtuhai ta dingin lawm a um ruolin, zawr chi a ni si nawh; laina le ruoláąhahai kuoma a thlawna semdar a ni nawk hlak. Thil hlawk lem le hlawk naw hai hi ngaituo nawnin, thil hi thaw hlak inla nuom a um tah.
4. Thlana vuina: Thingtlanga le Tuiáąhaphai dungah chu mipuiin thlan hmuna vuina programme ei la hmang thei a, lawm a um. Khawpuiah ruok thilthaw harsa a ni tah. |um khat Imphala ka um lai hmeithai pakhat nau a thi a. Sunpuitu an tlawm. Vehicle hmu ding meuh a um nawh. Miáąha deuh an thi chun vehicle tiem seng lo deuh thaw, bus chen a thlawna hung petu an um. Sietni hin mi rethei le hausauhai inthlauzie an langfie zuol. Imphala unau Paitehai thaw dan áąha ka tih. Imphalah chu mithi inah vuina le inthlana programme pastorin a hmang zo a; mithiruong chu tlangval tlawmngai haiin truck-a thakin an va’n zo fel vawng hlak. Hnam dang thaw dan áąhahai lain, insiemáąhat pei tum ei tiu.
5.Thlan cho le khawsawt inlengpui: Thingtlangah le Tuiáąhaphai dunga thlan cho hi problem a la nih nawh. Amiruokchu, thlan cho le khawsawt inlengpui hi khawpui lienah chu problem tak tak a tling a. Chengna hmunhai kar a hla a, mitinin vehicle ei nei seng naw bawk. Hi kawnga khawm hin Imphalah unau Paitehai chun thlan cho ding inhlawfa an ruoi hlak. Khawpui lien metropolitan city-haiah khawm thlan cho chu thil thei lo ang tluk a nih tah. Amiruokchu Kristien ringtu cemetery neituhai an lo um pei a, biek thiem izirin thlan cho pumpel thei a ni tah. Vairama chu flat le quarter chite tea um ei ni tawl leiin, hlasaka lengkhawm bung bung khawm hi a rem nawna chin a um. Hlasak lengkhawm neka inhnem dan áąha lem a um am? Ngaituo nawn a áąha.
6. Inphum am, inraw? Eini lai chu hmun le hmang ei la hauh a, inphumna ding problem ei la nei nawh. Amiruokchu, ei hriet ding pakhat chu hnuoi hi an áąhangin a pung thei nawh. Nakie kum 20 hnunga thlanmuol hi ei la hung indaih naw ding a nih. Saprama chu sungkuobing thlan an nei bik tah. A áąhen chun electric cremation (electric hmanga inraw) an thlang lem. Hienga inraw hi kumzabi 19-na lai Italian daktawrhai hung rawtdawk a nih. Italian ram inpumkhatna suoltu Garibaldi kha inraw a thlang leiin, raw a nih. England-ah chu Sir Henry Thompson, Prof of Surgery, London University, chu Cremation Society indintu a nih. British Parliament khawmin kum 1902 khan danin a lo pawm tah. Kristien ringtu hmasa tam tak martara thi, anni ditthlangna ni loin raw hlumin an um a. A áąhen chu an thina hmun le rawna hmun hriet thei ta lo tam tak a um. Iengkhawm nisien, hun danga: Kristienhai inraw hi a biblical am, a biblical naw? ti hi la hril lem ei tih. Ei Kohran áąhuoitu le theologian-hai khawmin lo ngaituo ve hai sien. Ei hunin a la phak nawa chu, ei hmabaka thilum ngaituo lawk áąul a nih.
Thutlipna: Hieng a chunga rawtna ei siemhai neka áąha lem tam tak um a tih. Khawvel inthlak danglam dungzuia ei thilngaihluthai hi ennawn a áąul tak zet. Ei hril tah angin digital age-a áąawngkamsuok khawm “smart” ti a nih deuh vawng ta; “smart mobile”, “smart city” ti dam a nih tah hi tie!. Sietnia ei intawiawm dan khawm ‘smart’ lem, áąha lema thaw dan um a tih. Khawvel hrat taka a tlan lai zing hin, mi hnung hnawta áąhang pal ei tih ti inlau a um. (8th June, 2018).

