~ H. Zaneisang.
Eden bawsietna leia khawvĂŞl mihriem, a bo a bâng um lova suol thina hnuoia khârkhipa um, Ama ringna zâra chatuon hringna ei chang theina dinga vân Lal Nau hnuoi mihriema a hung pieng thu, hlasiemtu’n ‘KhawvĂŞla Hin Lal Tam Tak An Hung Pieng Tah A’ ti thupui hmanga hla áąha tak chun Zo hnathlâkhai lai sak a hlaw hle. Hi hla áąha tak el hi, kei, hi thuziek i tiem mĂŞk ziektu khawm hin Lusei áąawngin tuhmâ kum 60 nĂŞka tam hman liemtah lai khan ka lo hriet / sak ve tah hlak a. Hi hla áąha tak el, Pathien Naupa Isu Krista, khawvĂŞl mihriemhai, suol thinaa inthawk mi’n tlansuok dinga hnuoi mihriema insiema a hung pieng thu, Luka Bung 2:8-14 thu bĂŞsana phuok hi, sak lo chun Zo hnâthlâkhai Krismas hmang a kal a kim thei nawh ti inla, thu uor taluo ei ni naw el thei.
Eden bawsietna leia khawvĂŞl mihriem, a bo a bâng um lova suol thina hnuoia khârkhipa um, Ama ringna zâra chatuon hringna ei chang theina dinga vân Lal Nau hnuoi mihriema a hung pieng thu, hlasiemtu’n ‘KhawvĂŞla Hin Lal Tam Tak An Hung Pieng Tah A’ ti thupui hmanga hla áąha tak chun Zo hnathlâkhai lai sak a hlaw hle. Hi hla áąha tak el hi, kei, hi thuziek i tiem mĂŞk ziektu khawm hin Lusei áąawngin tuhmâ kum 60 nĂŞka tam hman liemtah lai khan ka lo hriet / sak ve tah hlak a. Hi hla áąha tak el, Pathien Naupa Isu Krista, khawvĂŞl mihriemhai, suol thinaa inthawk mi’n tlansuok dinga hnuoi mihriema insiema a hung pieng thu, Luka Bung 2:8-14 thu bĂŞsana phuok hi, sak lo chun Zo hnâthlâkhai Krismas hmang a kal a kim thei nawh ti inla, thu uor taluo ei ni naw el thei.
Hi hla áąha le sak hlaw tak el hi, Hmar áąawng version-ah, “A suok ni lâwmin leilung hi zaiin sip sien,” ti lai thu negative comment ka pĂŞkna le inzawm a ni el thei, a ni naw el thei bawk, tulai hin ei áąawnga Magazine le Hmasawnna Thar-ah hril a hlaw hle a. Thuro Magazine Vol XIII Issue No 04 (October- December 2016) le Hmasâwnna Thar Vol 32/69 dated 14th December 2016 issue khan ei mithiem suongvâwr Pu Lal Dena-in Rev ThangngĂ»r phuok ni a ring thu ngainuomum takin a hung hril a. Chu bâkah Hmasâwnna Thar Vol 32/72 dated December 17, 2016 issue-ah Pu L Keivom-in ngainuomum takin a hung ziek ve a. Hmasâwnna Thar Vol 32/81 dated 29th Dec 2016 issue khan Pu Hmangnei-in ‘Hla Inchu Suiletna’ ti thupui hmangin a hung ziek bawk a.
Puhai Lal Dena, L Keivom le Hmangnei thuziekhai hi, Thuro Magazine Vol XIII Issue no 3 (July- Sept ‘16) issue-a Independent Hla No. 14 thunawn, “Van Lalnau a hung suok ..” ti thu, ‘pieng’ hmang lova ‘suok’ a hmang chungchânga negative comment ka pĂŞkna thu le inzawm peia article hung suok a ni ka ring a. Hi ei hla chai mĂŞk hi phuoktu inchu a ni le a ni naw iengkhawm kei chun hriet ka nei bawk nawh. Independent Hla Bu le Mizo Kristian Hlabu ka râwn ve ve a. Independent Hla Bu-ah phuoktu hming ieng khawm an ziek nawh a; Mizo Kristian Hla Thar Bu No 22-na ah, R L Kamlala phuok tia an inchuon leiin, ama phuok nia ngaiin ka zieksâwng ve el a nih. A phuoktu chungchâng iengkhawm hriet ka nei ve nawh. Amiruokchu, tulai hi hla chungchângah, article pahnih/ pathum a hung suok tâk thua ruok chu, áąawng hmang thu le inzawma ka zĂŞldin thu hei ziek ve mei mei ka tih ie.
Thil hlui sie áąhat hi a lo intak khawp el niâwm a nih, thil hlui hi chu hnâwl le sukral ei tum pei hlak leiin. Mizo Kristian Hla Thar Bu ka nei hluitak chu 1960 kuma sut a nih a. Hla No. 8-naah ei hla chai mĂŞk hi a chuong a; phuoktu hming inchuon a ni nawh. Kristian Hla Bu Tonic Solfa Edition 1965-ah khawm phuoktu hming inchuon a ni naw bawk. Kristian Hla Bu 2005 Edition le Mizo Kristian Hla Thar Bu 10th Edition 2007-haia ruok chu R L Kamlala phuok nia inchuon a nih tah. Independent Hla Bu ka nei hluitak chu kum 1977 publication a nih a. Kum 1977-a suok hi 7th Edition a nih a. Kum 1992 khan 9th Edition sut a ni nâwk a, Hieng edition pahni haia hin phuoktu hming inchuon an ni nawh. Amiruokchu, Pu Thangngur phuok a ni ngei a ring thu Pu Lal Dena-in Thuro Magazine le Hmasâwnna Thar-ah awium tak (convincingly)-in a hung ziek a. Mizo áąawnga hlabu sut hmasa tieng haiah inchuon a lo ni naw bawk leiin awium hle’n ka hriet.
Amiruokchu, Pu Hmangnei-in, ‘A suok ni lâwmin..’ ‘Vân Lalnau a hung suok …’ ti haia SUOK thumal an rilzie le, Rev ThangngĂ»r phuok a ni a ring nasan a hril thua ruok hin chu, kan ngaidân sim le hmar ang hlauh kan ni thung. Ka nauhaiin ka lap-top-ah hla tam tak el an mi thunpĂŞk a. Chuonghai laia pakhat chu ‘Bâwngkawn Pastor Bial Zaipâwl’ a nih a. Chutaka an hla sak pakhat chu Pu Thangngur hla phuok, ‘Nunna thianghlim siamtu an duh lo zionah’ ti hla a nih. Hi hla an sak ka ngaithlâk áąantĂ®r chun, Rev Thangngurin Hmar áąawnga a phuok, Lusei áąawnga an inlet ni ding âwma ka ngairuot leiin, a thu inlam áąut lo ding niâwmin ngaidân ka siem hmasa a. Amiruokchu, ka zuk ngaithlâk pei chun, a thu a’n lamin inlet hawinawna tak neiin ka hriet a. Chuphingleh Independent Hla Bu-a Hmar áąawnga inziek leh ka hang khaikhĂ® chun, Lusei áąawng chu a origin lem ni ngei dingin ka ngai nghet tâk leiin, ‘Nunna thianghlim siamtu an duh lo zionah’ ti hla hi Rev ThangngĂ»rin Lusei áąawnga a phuok ni ngei dingin ka ring.
A ni hrim a; Independent Kohran Hla Bu-a hla áąha tak tak áąhahnem tak phuoktu hrânghlui iemanizât zet kha chu Pathien inpâkna hla Lusei áąawnga phuok hmasa tam tak an um a. Rev ThangngĂ»r khawm hi Mizoram sim tâwp tieng LailĂŞn khuoa pieng le seilien niin, a thi tâwm chen khawma Hmar áąawng nĂŞka Lusei áąawng hmang inhawiti / thiemlem nia hril a nih. Independent Kohran Hla Bu, 9th Edition, kum 1992-a sut, ‘Hringna inthieng siemtu an dit nawh Zionah’ ti hi, a Lusei áąawnga mi leh enkhĂ® chun, Hmar áąawnga mi hi chu ama Rev Thangngur kutsuok chu a hawi naw khawp el.
Awleh, ei hla chai tak ni lo, Rev Thangngur hla phuok tho chungchâng hrila lam sĂ®ra ei hei pĂŞng met nasan chu, ei thu fe peiah a san ding âwm tiemtu haiin ei ngairuot thiem ka beisei. Pathien inpâkna hla ni sien, Bible thu khawm ni rawseh, chunga Pathien khin ringtuhai thu or hla a pĂŞk hrim hrimin, áąawng hmang dân ding chen hrilin, a (sapáąawng takin) dictate ngai nawh ti hi mi vengva chin chun ei hriet seng ring a um. Hlaphuoktu (poet) ni sien, thuziektu (writer) khawm ni raw seh, thu le hla iemanizât lo zieka lo phuokhai chu, thil chĂ®kmihai ta ding chun man theiin an um hlak. A san chu áąawng hmang bĂ®k le ziekdân (style) bĂ®k an nei hlak lei a nih. Entirna dingin ziektu hming inchuon áąhak lovin, mi hran hran mi panga, entirna dingin Puhai L Keivom, L Ruoivel Pangamte, Thangsawihmang, Dr Lal Dena le Ramthienghlim Varte-hai thuziek thar hlawk ka hmaah hung phosuokin, a ziektuhai hming hre thei rawh mi ti hai sien, ka hriet suol (wrongly identify) ka ring naw bâk el.
Ieng hla khawm, a phuoktu chu ieng anga thlaraumi khawm ni sien, tiem le sak thei dinga a phuokna áąawnga a ziek suok dân ding chenin Thlarau chun a dictate ngai naw leiin, thu le hla tam tak ziek le phuoktuhai chu, thil chĂ®kmihai ta ding chun man dawk theina chin an um hlak. Chuleiin, kei ve bawk khawm hin, Independent No 14 ‘Khawvela hin lal tam tak an hung pieng tah a’ ti hla hi, Independent Kohran Hla bu (9th Edition, 1992)-a an ziek ang ang hi chu Rev Thangngur kutsuok a ni ka ringnaw nasan tawitea hei hril ka nuom ve tlat. Rev Thangngur phuok a ni a lo ni khawmin, Lusei áąawnga a phuok, Hmar áąawnga inlam lo zeta inlet a ni ka ring tlat.
Rev Thangngur hlahai ei bĂ® chet chet chun áąawng (Hmar le Lusei) a thiem vieuin ka hriet. Thiem famkim lem chu ni bĂ®k naw nih. Hmar le Lusei áąawng chauh ni lovin, English khawm, anni hunlaia ding chun thiem thawkhat vieu dingah ka ngai. A hla áąhenkhata chu sâpáąawng khawm a pawl zeu zeu hrim a nih. Hmar hlaphuoktu danghai angnaw takin a hla áąhenkhatah sâpáąawng inrem le mawi takin a pawl zeu zeu a. Entirna dingin, Independent No 174-ah Paradis, No 189-ah Liberty, No 118-ah Mansoul.
Mansoul khawpuia hin hmun le ram ka nei nawh,
Ka Lal Krista an hmusitna;
Phurin khawkâwl tieng fêng ka tih ie,
Salem thara khin hmun la chang de ning.
ti lai thu le :
Gosen rama inrûm ang khan,
Kan inrûm ngai ve rawh;
Tuipui Sen râl tieng intlunna kut hrât chun,
Mi áąhuoi ve la liberty min tlun rawh.
ti hlahai ei sak châng, Rev Thangngur hi English khawm thiem thawkhat vieu dingah ka ngai. Rev ThangngĂ»r a hla phuokhai hrim hrim hi a tlângpuiin a thu a’n lamin, sak kher lova hang tiem ringawt khawmin a hla tam takhai hin chu thlarau dangchâr a hnĂŞm hle tlângpui. Khieng a chunga a hla phuok ei hang pholang le Independent No 171 châng 5-na:
Entu ei Lal Isu hmêl lâwmum hi,
Misuol sim chunga hin an nui sieu sieu a;
Ei suol leia a tuorna le,
A nâk thienghlim an sunna khawm,
Aw a natzie hrim hrim a hriet phal ta nawh.
tia áąawng inlam le mawi taka Pathien inpâkna hla siem/ phuok hlaktu Rev Thangngur hin:
Sienkhawm Lal Krista ang hi an la pieng ngai nawh;
Van Lalnau a hung suok Bethlehem bâwng inah.
ti’n, Vân Lal Nau in piengtir lovin, Bethlehema bâwng ina inthawk an suoktir hlawl el hi chu ring intak ka ti bâk el !! Hi hla hi a bula inthawk ei hei tiem áąan a, khawvĂŞlah lal tam tak pieng tah hai sien khawm, Lal Krista anga tlâwm taka hung pieng an la um naw thu a hrilna a; Isu â’n piengtir hma hau a Bethlehema bâwng ina inthawk an suoktir tawp el hi chu ka ring thei thlâwt nawh. Bethlehema ran in-a A pieng thu hril lova, bâwng ina inthawk an suoktir tawp el lem hi chu, Rev Thangngur kutsuoka a ni ka ringnawna a sukzuol. Ei Bible-in Bethlehema Isu a hung pieng khan ranbu pĂŞkna thlĂŞnga an inzâl thu a hril ngei a. Ieng ran am ti ruok chu a hril naw a ni kha. Rev Thangngur hin Isu piengna kha ‘bâwng in’ a zuk ti tawl el ring intak ka ti bawk. “Van Lal Nau a hung pieng Lal Kraun min khumtir ding,” ti ni sien chu, hniek phawi áąhak lovin, ‘E hi chu Rev ThangngĂ»r kutsuok ngei a nih,’ inthlahrung lo takin ka ti ngei ka ring. A san chu ‘kraun’ ti thumal hi a hla danga khawm a lo hmang tâk leiin.
Independent No. 14, ‘Khawvela hin lal tam tak an hung pieng tah a’ ti hla châng khatna le a thunawn hi, kei chun Rev ThangngĂ»r âwm thusuok a ni ka ring thei nawh. A san chu, Vân Lal Nau Isu kha pieng lovin Bethlehem bâwngina inthawk a’n suoktir tawp el ka ring thei thlâwt naw lei a nih. Hi hla hi tulai áąawng takin Krismas hla a nih a; a thunawna khawm hin a pieng ni bĂŞk khawm ni hlei lo, khawlaia inthawka a suok ni’m a ni hrim, lâwma leilung zai hlaa sip dinga duthu / nuom thu a hei sâm ?
Amiruokchu, Rev ThangngĂ»r kutsuok (origin) ni thei dinga ka ngairuot ve, Lusei áąawng version hi lo en ei tih.
KhawvĂŞlah hian lal tam tak an lo piang ta a,
Mahse Lal Krista ang hi an la piang ngai lo;
Van Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtîr tûr,
Vân mi zawng zawng pawhin min lawmpui ve rawh u.
I hlim ang, i lâwm ang, vân Lal Fa i fak ang,
A pianna lâwmin leilung hi zaiin khat se;
Van Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtîr tûr,
Vân mi zawng zawng pawhin min lawmpui ve rawh u.
ti ruok hi chu, Rev Thangngur kutsuok, ama phuok ngei a nih an ti khawma pawm inhawi ka ti khawp el. A thu a tluongin a’n lam el bâkah, hlaphuoktu dang kraun (crown) thumal hmang ama bâk hi ka hriet naw bawk leiin. Amiruokchu, Pu L Keivomin a ti ang deuvin, hi hla châng 4-na, tlar 3-na, ‘A pheisen ruol’ ti lova, “A pheisen râl a khâwm Judai ram vĂŞla mi,” a ti ruok hi chu áąawng a sep suol ve met niah ka ngai. Ama SaihnĂ»na, LĂŞng lal khawma ‘Zaiin ka awi ang hun ralte zawng chu’ ti hla a phuok, châng 3-na, châng tâwptak ni bawk, tlar tâwpnatak ah, ‘Famngai min hnĂŞm la …’ tina dingah, “Thlafam min hnĂŞm la khua vârtĂ®r ang che,” a ti ve tho kha tie. Mihriem famkimlohai vawng ei ni zie a sukchieng hle.
A tâwpna tienga chun, Hmar áąawng version Rev Thangngur kutsuok a ni ka ring nawna hmun hnih hmun thum la hei hrilnawn nâwk vak ka tih. A hnuoia Lusei áąawnga ei siehai ruok khu chu Rev Thangngur kutsuok ngei an nih, an ti khawma pawm inhawi ti ngawt ka tih.
Châng 1-na tlar 3-na.
Hmar :- Van Lal Nau a hung suok Bethlehem bâwng inah.
Lusei:- Vân Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtir tur.
Thunawn tlar 2 & 3-na :
Hmar : A suok ni lâwmin leilung hi zaiin sip sien,
Van Lalnau a hung suok Lal Kraun min khumtir ding.
Lusei : A pianna lâwmin leilung hi zaiin khat se,
Van Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtîr tûr.
Chang 3-na, tlar 3-na :-
Hmar :- RanthlĂŞnga a nu Mari chawiin an va hmuh.
Lusei :- A chûn riang Mari chawi lai nau chu an va hmu.
(Khawsak mi varhai Bethlehem an tlung meu khan chu Isu kha ranthlêng ah zâl ta naw nih, ti chungchângah Rev Thangngur khan ngaidân fel tak a nei ngei ka ring tlat)
Chuongchun, buoi nuoia ka thuziek khârna chu hieng hi a lo ni tah. ZĂŞldin thu le mani ngaidân hril kawnga thu ka tĂŞthlĂ»kna ve chu, “KhawvĂŞla hin lal tam tak an hung pieng ta a” ti hla hi Rev Thangngurin Lusei (Mizo) áąawnga a phuok a nih a. A phuok dân or a phuokna áąawng hmang indik tak chu Mizo Kristian Hla Thar Bu 2007 Publication No 22-a mi ang hi a nih a. Independent Kohran Hla Bu No. 14-a Hmar áąawng version ruok hi chu, Lusei áąawnga inthawk Hmar áąawnga inlettu (hai) Hmar áąawng a ni tâk leiin, a thu a tluong nawh a. A Hmar áąawng version hin chu hi hla phuoktu Rev Thangngur lungril le ngaituona za ah za a phawrlang zo ta nawh.
Dated Rengkai the 2nd January, 2017.
Phone 9862065735.

