~ H. Zaneisang.
Eden bawsietna leia khawvĆŖl mihriem, a bo a bĆ¢ng um lova suol thina hnuoia khĆ¢rkhipa um, Ama ringna zĆ¢ra chatuon hringna ei chang theina dinga vĆ¢n Lal Nau hnuoi mihriema a hung pieng thu, hlasiemtu’n ‘KhawvĆŖla Hin Lal Tam Tak An Hung Pieng Tah A’ ti thupui hmanga hla į¹ha tak chun Zo hnathlĆ¢khai lai sak a hlaw hle. Hi hla į¹ha tak el hi, kei, hi thuziek i tiem mĆŖk ziektu khawm hin Lusei į¹awngin tuhmĆ¢ kum 60 nĆŖka tam hman liemtah lai khan ka lo hriet / sak ve tah hlak a. Hi hla į¹ha tak el, Pathien Naupa Isu Krista, khawvĆŖl mihriemhai, suol thinaa inthawk mi’n tlansuok dinga hnuoi mihriema insiema a hung pieng thu, Luka Bung 2:8-14 thu bĆŖsana phuok hi, sak lo chun Zo hnĆ¢thlĆ¢khai Krismas hmang a kal a kim thei nawh ti inla, thu uor taluo ei ni naw el thei.
Eden bawsietna leia khawvĆŖl mihriem, a bo a bĆ¢ng um lova suol thina hnuoia khĆ¢rkhipa um, Ama ringna zĆ¢ra chatuon hringna ei chang theina dinga vĆ¢n Lal Nau hnuoi mihriema a hung pieng thu, hlasiemtu’n ‘KhawvĆŖla Hin Lal Tam Tak An Hung Pieng Tah A’ ti thupui hmanga hla į¹ha tak chun Zo hnathlĆ¢khai lai sak a hlaw hle. Hi hla į¹ha tak el hi, kei, hi thuziek i tiem mĆŖk ziektu khawm hin Lusei į¹awngin tuhmĆ¢ kum 60 nĆŖka tam hman liemtah lai khan ka lo hriet / sak ve tah hlak a. Hi hla į¹ha tak el, Pathien Naupa Isu Krista, khawvĆŖl mihriemhai, suol thinaa inthawk mi’n tlansuok dinga hnuoi mihriema insiema a hung pieng thu, Luka Bung 2:8-14 thu bĆŖsana phuok hi, sak lo chun Zo hnĆ¢thlĆ¢khai Krismas hmang a kal a kim thei nawh ti inla, thu uor taluo ei ni naw el thei.
Hi hla į¹ha le sak hlaw tak el hi, Hmar į¹awng version-ah, “A suok ni lĆ¢wmin leilung hi zaiin sip sien,” ti lai thu negative comment ka pĆŖkna le inzawm a ni el thei, a ni naw el thei bawk, tulai hin ei į¹awnga Magazine le Hmasawnna Thar-ah hril a hlaw hle a. Thuro Magazine Vol XIII Issue No 04 (October- December 2016) le HmasĆ¢wnna Thar Vol 32/69 dated 14th December 2016 issue khan ei mithiem suongvĆ¢wr Pu Lal Dena-in Rev ThangngĆ»r phuok ni a ring thu ngainuomum takin a hung hril a. Chu bĆ¢kah HmasĆ¢wnna Thar Vol 32/72 dated December 17, 2016 issue-ah Pu L Keivom-in ngainuomum takin a hung ziek ve a. HmasĆ¢wnna Thar Vol 32/81 dated 29th Dec 2016 issue khan Pu Hmangnei-in ‘Hla Inchu Suiletna’ ti thupui hmangin a hung ziek bawk a.
Puhai Lal Dena, L Keivom le Hmangnei thuziekhai hi, Thuro Magazine Vol XIII Issue no 3 (July- Sept ‘16) issue-a Independent Hla No. 14 thunawn, “Van Lalnau a hung suok ..” ti thu, ‘pieng’ hmang lova ‘suok’ a hmang chungchĆ¢nga negative comment ka pĆŖkna thu le inzawm peia article hung suok a ni ka ring a. Hi ei hla chai mĆŖk hi phuoktu inchu a ni le a ni naw iengkhawm kei chun hriet ka nei bawk nawh. Independent Hla Bu le Mizo Kristian Hlabu ka rĆ¢wn ve ve a. Independent Hla Bu-ah phuoktu hming ieng khawm an ziek nawh a; Mizo Kristian Hla Thar Bu No 22-na ah, R L Kamlala phuok tia an inchuon leiin, ama phuok nia ngaiin ka zieksĆ¢wng ve el a nih. A phuoktu chungchĆ¢ng iengkhawm hriet ka nei ve nawh. Amiruokchu, tulai hi hla chungchĆ¢ngah, article pahnih/ pathum a hung suok tĆ¢k thua ruok chu, į¹awng hmang thu le inzawma ka zĆŖldin thu hei ziek ve mei mei ka tih ie.
Thil hlui sie į¹hat hi a lo intak khawp el niĆ¢wm a nih, thil hlui hi chu hnĆ¢wl le sukral ei tum pei hlak leiin. Mizo Kristian Hla Thar Bu ka nei hluitak chu 1960 kuma sut a nih a. Hla No. 8-naah ei hla chai mĆŖk hi a chuong a; phuoktu hming inchuon a ni nawh. Kristian Hla Bu Tonic Solfa Edition 1965-ah khawm phuoktu hming inchuon a ni naw bawk. Kristian Hla Bu 2005 Edition le Mizo Kristian Hla Thar Bu 10th Edition 2007-haia ruok chu R L Kamlala phuok nia inchuon a nih tah. Independent Hla Bu ka nei hluitak chu kum 1977 publication a nih a. Kum 1977-a suok hi 7th Edition a nih a. Kum 1992 khan 9th Edition sut a ni nĆ¢wk a, Hieng edition pahni haia hin phuoktu hming inchuon an ni nawh. Amiruokchu, Pu Thangngur phuok a ni ngei a ring thu Pu Lal Dena-in Thuro Magazine le HmasĆ¢wnna Thar-ah awium tak (convincingly)-in a hung ziek a. Mizo į¹awnga hlabu sut hmasa tieng haiah inchuon a lo ni naw bawk leiin awium hle’n ka hriet.
Amiruokchu, Pu Hmangnei-in, ‘A suok ni lĆ¢wmin..’ ‘VĆ¢n Lalnau a hung suok …’ ti haia SUOK thumal an rilzie le, Rev ThangngĆ»r phuok a ni a ring nasan a hril thua ruok hin chu, kan ngaidĆ¢n sim le hmar ang hlauh kan ni thung. Ka nauhaiin ka lap-top-ah hla tam tak el an mi thunpĆŖk a. Chuonghai laia pakhat chu ‘BĆ¢wngkawn Pastor Bial ZaipĆ¢wl’ a nih a. Chutaka an hla sak pakhat chu Pu Thangngur hla phuok, ‘Nunna thianghlim siamtu an duh lo zionah’ ti hla a nih. Hi hla an sak ka ngaithlĆ¢k į¹antĆ®r chun, Rev Thangngurin Hmar į¹awnga a phuok, Lusei į¹awnga an inlet ni ding Ć¢wma ka ngairuot leiin, a thu inlam į¹ut lo ding niĆ¢wmin ngaidĆ¢n ka siem hmasa a. Amiruokchu, ka zuk ngaithlĆ¢k pei chun, a thu a’n lamin inlet hawinawna tak neiin ka hriet a. Chuphingleh Independent Hla Bu-a Hmar į¹awnga inziek leh ka hang khaikhĆ® chun, Lusei į¹awng chu a origin lem ni ngei dingin ka ngai nghet tĆ¢k leiin, ‘Nunna thianghlim siamtu an duh lo zionah’ ti hla hi Rev ThangngĆ»rin Lusei į¹awnga a phuok ni ngei dingin ka ring.
A ni hrim a; Independent Kohran Hla Bu-a hla į¹ha tak tak į¹hahnem tak phuoktu hrĆ¢nghlui iemanizĆ¢t zet kha chu Pathien inpĆ¢kna hla Lusei į¹awnga phuok hmasa tam tak an um a. Rev ThangngĆ»r khawm hi Mizoram sim tĆ¢wp tieng LailĆŖn khuoa pieng le seilien niin, a thi tĆ¢wm chen khawma Hmar į¹awng nĆŖka Lusei į¹awng hmang inhawiti / thiemlem nia hril a nih. Independent Kohran Hla Bu, 9th Edition, kum 1992-a sut, ‘Hringna inthieng siemtu an dit nawh Zionah’ ti hi, a Lusei į¹awnga mi leh enkhĆ® chun, Hmar į¹awnga mi hi chu ama Rev Thangngur kutsuok chu a hawi naw khawp el.
Awleh, ei hla chai tak ni lo, Rev Thangngur hla phuok tho chungchĆ¢ng hrila lam sĆ®ra ei hei pĆŖng met nasan chu, ei thu fe peiah a san ding Ć¢wm tiemtu haiin ei ngairuot thiem ka beisei. Pathien inpĆ¢kna hla ni sien, Bible thu khawm ni rawseh, chunga Pathien khin ringtuhai thu or hla a pĆŖk hrim hrimin, į¹awng hmang dĆ¢n ding chen hrilin, a (sapį¹awng takin) dictate ngai nawh ti hi mi vengva chin chun ei hriet seng ring a um. Hlaphuoktu (poet) ni sien, thuziektu (writer) khawm ni raw seh, thu le hla iemanizĆ¢t lo zieka lo phuokhai chu, thil chĆ®kmihai ta ding chun man theiin an um hlak. A san chu į¹awng hmang bĆ®k le ziekdĆ¢n (style) bĆ®k an nei hlak lei a nih. Entirna dingin ziektu hming inchuon į¹hak lovin, mi hran hran mi panga, entirna dingin Puhai L Keivom, L Ruoivel Pangamte, Thangsawihmang, Dr Lal Dena le Ramthienghlim Varte-hai thuziek thar hlawk ka hmaah hung phosuokin, a ziektuhai hming hre thei rawh mi ti hai sien, ka hriet suol (wrongly identify) ka ring naw bĆ¢k el.
Ieng hla khawm, a phuoktu chu ieng anga thlaraumi khawm ni sien, tiem le sak thei dinga a phuokna į¹awnga a ziek suok dĆ¢n ding chenin Thlarau chun a dictate ngai naw leiin, thu le hla tam tak ziek le phuoktuhai chu, thil chĆ®kmihai ta ding chun man dawk theina chin an um hlak. Chuleiin, kei ve bawk khawm hin, Independent No 14 ‘Khawvela hin lal tam tak an hung pieng tah a’ ti hla hi, Independent Kohran Hla bu (9th Edition, 1992)-a an ziek ang ang hi chu Rev Thangngur kutsuok a ni ka ringnaw nasan tawitea hei hril ka nuom ve tlat. Rev Thangngur phuok a ni a lo ni khawmin, Lusei į¹awnga a phuok, Hmar į¹awnga inlam lo zeta inlet a ni ka ring tlat.
Rev Thangngur hlahai ei bĆ® chet chet chun į¹awng (Hmar le Lusei) a thiem vieuin ka hriet. Thiem famkim lem chu ni bĆ®k naw nih. Hmar le Lusei į¹awng chauh ni lovin, English khawm, anni hunlaia ding chun thiem thawkhat vieu dingah ka ngai. A hla į¹henkhata chu sĆ¢pį¹awng khawm a pawl zeu zeu hrim a nih. Hmar hlaphuoktu danghai angnaw takin a hla į¹henkhatah sĆ¢pį¹awng inrem le mawi takin a pawl zeu zeu a. Entirna dingin, Independent No 174-ah Paradis, No 189-ah Liberty, No 118-ah Mansoul.
Mansoul khawpuia hin hmun le ram ka nei nawh,
Ka Lal Krista an hmusitna;
Phurin khawkâwl tieng fêng ka tih ie,
Salem thara khin hmun la chang de ning.
ti lai thu le :
Gosen rama inrƻm ang khan,
Kan inrƻm ngai ve rawh;
Tuipui Sen râl tieng intlunna kut hrât chun,
Mi į¹huoi ve la liberty min tlun rawh.
ti hlahai ei sak chĆ¢ng, Rev Thangngur hi English khawm thiem thawkhat vieu dingah ka ngai. Rev ThangngĆ»r a hla phuokhai hrim hrim hi a tlĆ¢ngpuiin a thu a’n lamin, sak kher lova hang tiem ringawt khawmin a hla tam takhai hin chu thlarau dangchĆ¢r a hnĆŖm hle tlĆ¢ngpui. Khieng a chunga a hla phuok ei hang pholang le Independent No 171 chĆ¢ng 5-na:
Entu ei Lal Isu hmêl lâwmum hi,
Misuol sim chunga hin an nui sieu sieu a;
Ei suol leia a tuorna le,
A nâk thienghlim an sunna khawm,
Aw a natzie hrim hrim a hriet phal ta nawh.
tia į¹awng inlam le mawi taka Pathien inpĆ¢kna hla siem/ phuok hlaktu Rev Thangngur hin:
Sienkhawm Lal Krista ang hi an la pieng ngai nawh;
Van Lalnau a hung suok Bethlehem bâwng inah.
ti’n, VĆ¢n Lal Nau in piengtir lovin, Bethlehema bĆ¢wng ina inthawk an suoktir hlawl el hi chu ring intak ka ti bĆ¢k el !! Hi hla hi a bula inthawk ei hei tiem į¹an a, khawvĆŖlah lal tam tak pieng tah hai sien khawm, Lal Krista anga tlĆ¢wm taka hung pieng an la um naw thu a hrilna a; Isu Ć¢’n piengtir hma hau a Bethlehema bĆ¢wng ina inthawk an suoktir tawp el hi chu ka ring thei thlĆ¢wt nawh. Bethlehema ran in-a A pieng thu hril lova, bĆ¢wng ina inthawk an suoktir tawp el lem hi chu, Rev Thangngur kutsuoka a ni ka ringnawna a sukzuol. Ei Bible-in Bethlehema Isu a hung pieng khan ranbu pĆŖkna thlĆŖnga an inzĆ¢l thu a hril ngei a. Ieng ran am ti ruok chu a hril naw a ni kha. Rev Thangngur hin Isu piengna kha ‘bĆ¢wng in’ a zuk ti tawl el ring intak ka ti bawk. “Van Lal Nau a hung pieng Lal Kraun min khumtir ding,” ti ni sien chu, hniek phawi į¹hak lovin, ‘E hi chu Rev ThangngĆ»r kutsuok ngei a nih,’ inthlahrung lo takin ka ti ngei ka ring. A san chu ‘kraun’ ti thumal hi a hla danga khawm a lo hmang tĆ¢k leiin.
Independent No. 14, ‘Khawvela hin lal tam tak an hung pieng tah a’ ti hla chĆ¢ng khatna le a thunawn hi, kei chun Rev ThangngĆ»r Ć¢wm thusuok a ni ka ring thei nawh. A san chu, VĆ¢n Lal Nau Isu kha pieng lovin Bethlehem bĆ¢wngina inthawk a’n suoktir tawp el ka ring thei thlĆ¢wt naw lei a nih. Hi hla hi tulai į¹awng takin Krismas hla a nih a; a thunawna khawm hin a pieng ni bĆŖk khawm ni hlei lo, khawlaia inthawka a suok ni’m a ni hrim, lĆ¢wma leilung zai hlaa sip dinga duthu / nuom thu a hei sĆ¢m ?
Amiruokchu, Rev ThangngĆ»r kutsuok (origin) ni thei dinga ka ngairuot ve, Lusei į¹awng version hi lo en ei tih.
KhawvĆŖlah hian lal tam tak an lo piang ta a,
Mahse Lal Krista ang hi an la piang ngai lo;
Van Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtƮr tƻr,
VĆ¢n mi zawng zawng pawhin min lawmpui ve rawh u.
I hlim ang, i lâwm ang, vân Lal Fa i fak ang,
A pianna lâwmin leilung hi zaiin khat se;
Van Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtƮr tƻr,
VĆ¢n mi zawng zawng pawhin min lawmpui ve rawh u.
ti ruok hi chu, Rev Thangngur kutsuok, ama phuok ngei a nih an ti khawma pawm inhawi ka ti khawp el. A thu a tluongin a’n lam el bĆ¢kah, hlaphuoktu dang kraun (crown) thumal hmang ama bĆ¢k hi ka hriet naw bawk leiin. Amiruokchu, Pu L Keivomin a ti ang deuvin, hi hla chĆ¢ng 4-na, tlar 3-na, ‘A pheisen ruol’ ti lova, “A pheisen rĆ¢l a khĆ¢wm Judai ram vĆŖla mi,” a ti ruok hi chu į¹awng a sep suol ve met niah ka ngai. Ama SaihnĆ»na, LĆŖng lal khawma ‘Zaiin ka awi ang hun ralte zawng chu’ ti hla a phuok, chĆ¢ng 3-na, chĆ¢ng tĆ¢wptak ni bawk, tlar tĆ¢wpnatak ah, ‘Famngai min hnĆŖm la …’ tina dingah, “Thlafam min hnĆŖm la khua vĆ¢rtĆ®r ang che,” a ti ve tho kha tie. Mihriem famkimlohai vawng ei ni zie a sukchieng hle.
A tĆ¢wpna tienga chun, Hmar į¹awng version Rev Thangngur kutsuok a ni ka ring nawna hmun hnih hmun thum la hei hrilnawn nĆ¢wk vak ka tih. A hnuoia Lusei į¹awnga ei siehai ruok khu chu Rev Thangngur kutsuok ngei an nih, an ti khawma pawm inhawi ti ngawt ka tih.
Châng 1-na tlar 3-na.
Hmar :- Van Lal Nau a hung suok Bethlehem bâwng inah.
Lusei:- VĆ¢n Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtir tur.
Thunawn tlar 2 & 3-na :
Hmar : A suok ni lâwmin leilung hi zaiin sip sien,
Van Lalnau a hung suok Lal Kraun min khumtir ding.
Lusei : A pianna lâwmin leilung hi zaiin khat se,
Van Lal Fa a lo piang Lal kraun min khumtƮr tƻr.
Chang 3-na, tlar 3-na :-
Hmar :- RanthlĆŖnga a nu Mari chawiin an va hmuh.
Lusei :- A chƻn riang Mari chawi lai nau chu an va hmu.
(Khawsak mi varhai Bethlehem an tlung meu khan chu Isu kha ranthlêng ah zâl ta naw nih, ti chungchângah Rev Thangngur khan ngaidân fel tak a nei ngei ka ring tlat)
Chuongchun, buoi nuoia ka thuziek khĆ¢rna chu hieng hi a lo ni tah. ZĆŖldin thu le mani ngaidĆ¢n hril kawnga thu ka tĆŖthlĆ»kna ve chu, “KhawvĆŖla hin lal tam tak an hung pieng ta a” ti hla hi Rev Thangngurin Lusei (Mizo) į¹awnga a phuok a nih a. A phuok dĆ¢n or a phuokna į¹awng hmang indik tak chu Mizo Kristian Hla Thar Bu 2007 Publication No 22-a mi ang hi a nih a. Independent Kohran Hla Bu No. 14-a Hmar į¹awng version ruok hi chu, Lusei į¹awnga inthawk Hmar į¹awnga inlettu (hai) Hmar į¹awng a ni tĆ¢k leiin, a thu a tluong nawh a. A Hmar į¹awng version hin chu hi hla phuoktu Rev Thangngur lungril le ngaituona za ah za a phawrlang zo ta nawh.
Dated Rengkai the 2nd January, 2017.
Phone 9862065735.

